خاورمیانه به ویژه منطقه خلیج فارس از دیر باز تاکنون یکى از کانون هاى توجه و اهمیت بوده وهست و همواره نقش مهمى را در کانون هاى قدرت ایفا کرده است به گونه اى که هیچ گاه امکان نادیده گرفتن آن در معادلات بین المللى به وجود نیامده است. این سه را ه ارتباطى میان قاره هاى اروپا، آسیا و آفریقا از زمان شناخت جغرافیا و تدوین تاریخ اهمیت خودرا حفظ کرده است،گرچه در هر برهه اى از زمان ویژگى داشته است، اما هیچ گاه اهمیت خود را از دست نداده است.
با آغاز قرن نوزدهم و پس از فوران نفت از نخستین چاه نفت در خاورمیانه به(سال1908) ویژگى این منطقه چهره اى تازه یافت. با این رخداد سرو کله شرکت هاى بزرگ نفتى کشورهاى بزرگ به این منطقه پیدا شد. تغییرات تکنولوژیک صنعت غرب از سوخت فسیلى قدیمى به نوع دیگرى از سوخت، وقوع دو جنگ جهانى و نیاز شدید ماشین جنگى طرفین جنگ به این ماده سوختى جدید و وابستگى صنعت پوست انداخته به این ماده، خاورمیانه را که نخستین تامین کننده این ماده به شمار مى آمد، به بازى دیگرى در صحنه جهانى فراخواند.خاورمیانه جدید پس از جنگ جهانى اول چهره اى تازه یافته بود. کشورهاى تازه اى در این منطقه پا به عرصه جهانى گذاشتند. موقعیت استراتژیک این منطقه و تامین انرژى در آن از دلایل مهم بود. نزدیکى جغرافیاى یکى از این دو قطب به منطقه خلیج فارس و نگرانى این ابرقدرت از نفوذ رقیب به منطقه استحفاظى و قدرتى او از دیگر دلایل تشنج در این منطقه بوداسباب کودتا ها و انقلاب ها را فراهم مى آورد. ملى شدن صنعت نفت در خاورمیانه به دنبال نهضتى ملى در این منطقه که الهام بخش سایر کشورهاى جهان شد، زنگ خطرى براى قدرت سنتى منطقه شد.
انقلاب اسلامى در ایران از دیگر نقاط عطف در خاورمیانه و جهان محسوب مى شود. تغییر ساختار قدرت از یک سو و دومین بحران نفت و انرژى در جهان از پیامدهاى مهم این واقعه بود. جنگ طولانى میان ایران و عراق از بحران هاى منطقه اى در خاورمیانه بود که صف بندى هاى جدیدى را به وجود آورد.
یکى از بحران هاى منطقه اى در خاورمیانه که به بحرانى جهانى بدل شد، بحران اقتصادى جهانى در دهه 70 بود. این بحران پس از جنگ 6 روزه اعراب و اسراییل به وجود آمد.کشورهاى تولید کننده نفت مانند عربستان، از فروش نفت به کشورهاى مصرف کننده حامى اسراییل نظیر آمریکا خوددارى کردند. این تحریم نفتى افزایش افسار گسیخته قیمت نفت در جهان را به همراه آورد و به دنبال آن یک بحران اقتصادى بزرگ در دنیا که نشان مى داد نفت وزنه اى سنگین در اقتصاد بین المللى است. همین امر مصرف کنندگان نفت در جهان را به چاره جویى واداشت. میل به سوى انرژى هاى جانشین و اتکاى کمتر به نفت این منطقه و ایجاد ذخایراستراتژیک از تمهیدهایى است که کشورهاى مصرف کننده براى بحران انرژى در نظر گرفتند. تاسیس آژانس بین المللى انرژى نیز(IEA ) ازنتایج این چاره جویى است. بحران هاى سیاسى در منطقه و بعدها واقعه 11 سپتامبر بسیارى از کشورهاى مصرف کننده را واداشته تاهرچه بیشتراز اتکاى خود به نفت این منطقه بکاهند. از دیگر پیامدهاى بحران انرژی، ورود دیگر کشورهاى تولیدکننده نفت به چرخه تولید نفت در جهان بود. علاوه برمشکلات منطقه اى و جهانی،کشورهاى خاورمیانه خود در درون با مشکلات بسیارى روبرو هستند. کشورهاى خاورمیانه 90 تا 95 درصد از درآمدهاى صادراتى خود را از محل فروش نفت به دست مى آورند، به همین دلیل تغییرات قیمت نفت به شدت بر مسائل سیاسى اجتماعى این کشورها تاثیر خواهد گذاشت. جمعیت جوان و روبه رشد این کشورها، نظام هاى بسته سیاسی، اقتصاد هاى تک محصولی، نابرابرى توزیع درآمد بین اقشار اجتماعى ازمعضل هاى بزرگى است که این کشورها با آن روبه رو هستند. بیشترکشورهاى این منطقه از کسرى بودجه مزمن رنج مى برند. جنگ و ناامنى و بحران در این منطقه که گاه بى گاه رخ مى دهد و وجود نیروهاى نظامى بیگانه در منطقه باز هم بر مشکلات این منطقه افزوده است. به دلیل ساختار اقتصادى ضعیف این کشورها افزایش و کاهش هاى قیمت نفت در جهان شوک هاى بزرگى بر اقتصاد این کشورهاوارد مى کند، سران این کشورها طالب ثبات قیمت نفت در دراز مدت هستند.
با وجود همه این ها خاورمیانه هنوز بزرگترین منطقه تامین کننده نفت و انرژى به شمار مى آید. هم اکنون این منطقه یک عرضه کننده بزرگ مهم ترین انواع انرژی، نفت و گاز، در جهان است. از میان اعضاى سازمان کشورهاى صادرکننده نفت(OPEC )، تنها چهار عضوآن خارج از منطقه خاورمیانه قراردارد. کشورهاى خاورمیانه 63 درصد از ذخایر نفت خام جهان را در اختیار دارند. همچنین روزانه بیش از22 میلیون بشکه نفت مصرفى جهان را تامین مى کند. با وجود این موانع، خاورمیانه با سرمایه گذارى هاى درازمدت همچنان مى تواند در تامین انرژى و تعیین قیمت ها موثر باشد. این منطقه استعدادها و توانایى هاى نهفته اى براى تولید نفت دارد. با همه تلاشى که کشورهاى مصرف کننده براى اتکاى کمتر به تامین سوخت خود از این منطقه دارند، افزایش تقاضاى مصرف کنندگان و ورود رقیبان جدید که متقاضى نفت این منطقه هستند، همچنان ارزش نفت و گاز این منطقه را حفظ کرده است. براساس برآوردها، افزایش تقاضا براى نفت در جهان از سال 2000 تا 2030 رو به افزایش خواهد بود که از این افزایش 62 درصد مربوط به کشورهاى در حال توسعه به ویژه چین خواهد بود. با این شرایط تا سال ها، نفت اصلى ترین و عمده ترین منبع انرژى خواهد بود که بیشترین تقاضا براى آن نیز در بخش حمل ونقل خواهد بود. آمارها نشان مى دهد سایر انواع انرژى در جهان برخلاف تبلیغات و تلاش هاى کشورهاى مصرف کننده هنوز نمى تواند جانشین نفت شود. از انرژى آبى در کشورهاى صنعتى با برنامه ریزى براى اتکاى کمتر به نفت مى شود. براساس پیش بینى ها، رشد استفاده از انرژى هستهاى نیز تا سال 2010 به صفر مى رسد. استفاده از گاز به عنوان انرژى با رشدى درحدود 4/2 درصد در سال رو به افزایش است که 60 درصد ازآن در نیروگاه ها به مصرف خواهد رسید. همه اینها منطقه خاورمیانه را امروزه تحت تاثیر خود قرارداده است،آشکار است که این منطقه با وجود تلاش هاى فراوانى که مصرف کنندگان نفت براى کم اهمیت بودن آن دارند، اهمیت خود را چه از نظر جغرافیاى سیاسى وچه به لحاظ اقتصادى و انرژى حفظ کرده است. به نظر مى رسد که کارآیى هرچه بیشتر کشورهاى منطقه براى استفاده از این منبع معدنى به عنوان یک ابزار براى مقاصد توسعهای و ایجاد زیرساخت هاى اقتصادى و اجتماعى به شمارمى آید که با شناخت و استفاده به موقع از آن مى توان به هدف نائل آمد.