چه آن که از زمان تشکیل شرکت نفتی«ایران و انگلیس» و احداث بزرگ ترین پالایشگاه جهان در آبادان در سال 1291 شمسی (1912 میلادی) تا شکل گیری واحدهای مستقر در عسلویه به عنوان پایتخت اقتصادی ایران، راهی بس طولانی پیموده و در این مسیر ایران چه در صحنه داخلی و چه در عرصه بین الملل، تحولاتی عظیم را تجربه کرده است که خود سبب شکل گیری عصری جدید در تاریخ نفت ایران شد.
در عرصه داخلی و پس از ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد 1332، اقتصاد، سیاست و نفت پیوند ناگسستنی خود را با یکدیگر به عرصه ظهور گذاشتند تا نفت را برای مردم ایران، نه تنها به عنوان منبع درآمد که به عنوان یکی از تاثیرگذارترین عوامل در شکل گیری سیاست و فرهنگ این مرزبوم جلوه گر سازند.
از سوی دیگر، با تشکیل سازمان کشورهای صادرکننده نفت موسوم به «اوپک» از سوی ایران، عراق، عربستان سعودی، ونزوئلا و کویت در سپتامبر 1960، کنترل بازار نفت به تدریج از دست شرکت های نفتی، خارج شد و به دست تولیدکنندگان افتاد؛ به گونه ای که در دهه آینده یعنی در دهه 70 میلادی، این سازمان به یکی از تاثیرگذارترین عوامل تنظیم قیمت ها و بازار تبدیل شد.
اما این مسیر با شوک های نفتی و فراز و فرودهای قیمت های جهانی در هر دوره شکل جدیدی را به نمایش گذاشت و این آخری، یعنی افزایش ناگهانی قیمت از اواخر سال 2003، رکورد جدیدی را برای طلای سیاه به ثبت رساند؛ به طوری که قیمت 70 دلاری هر بشکه نفت برای تمام جهانیان موضوعی عادی به نظر می رسد.
گام اول: شفاف سازی در صنعت نفت کشور
هم اکنون در بازار نفت ایران برای انجام هر گونه معامله ای می باید دهها مرحله بوروکراتیک طی شود و صدها نفر مدیر و کارمند درگیر این فرآیند طولانی شوند. از آنجا که در بورس نفت همه چیز در قالب نظام عرضه و تقاضا تعیین میشود شرایط یکسانی برای عوامل حاضر در بازار فراهم است که این موضوع سبب شفافیت بیشتر در فرآیند خرید و فروش کالاهای نفتی میشود.
همچنین بازار بورس نفت می تواند علاوه بر شفافیت بازار نفت زمینه ای را فراهم کند تا بر تمام فعل و انفعالات صنعت نفت نظارت گسترده و عمومی حاکم شود. وقتی شرکت های مختلف نفتی و پتروشیمی، فرآورده های تولیدی خود را از طریق بازار بورس عرضه و خریداران نیز، تنها از طریق بورس به خرید محصولات عرضه شده اقدام کنند، آنگاه همه معاملات نفت در پیش چشم ناظران بازار، رسانه های عمومی و مردم انجام خواهد شد.
گام دوم: بسترسازی برای خصوصی سازی صنعت نفت
افزون بر این، بازار بورس نفت می تواند گامی بزرگ در جهت خصوصی سازی بخش مهمی از بدنه دولت باشد. با راه اندازی بازار بورس نفت ایران، دایره خریداران محصولات مختلف نفتی گسترده تر می شود و شرکت های مختلف می توانند وارد چرخه تجارت نفت شوند.
به این ترتیب، بازار بورس نفت می تواند انحصار دولت را بر انجام معاملات و خرید و فروش محصولات نفت تا حد زیادی از بین ببرد و انحصار عرضه و تقاضا را از دست نهادها و شرکت های دولتی خارج کند؛ در این صورت، سرمایه گذاران ایرانی برای اولین بار خواهند توانست وارد بازار نفت شوند.
گام سوم: رقابت پذیری بیشتر در عرصه تجارت بین المللی نفت
همچنین با وارد شدن بازار بورس نفت به فرآیند تجارت بین المللی، با توجه به رقابت شدیدی که در تولید و عرضه نفت، گاز و پتروشیمی وجود دارد، شرکت های ایرانی مجبور به اصلاح فرآیندهای تولید، بهبود سیستم مدیریت و کاهش هزینه های اضافی خود خواهند شد تا بتوانند در رقابت آزادانه با دیگر شرکت ها، امکان حضور فعالانه در بازار بورس را داشته باشند. این تحول به دیگر بخش ها گسترش خواهد یافت و به آماده سازی کشور برای ورود به فرآیند تجارت جهانی کمک شایانی خواهد کرد.
تشکیل بازار بورس نفت، نقاط ناکارآمدی سیستم های بانکی، بیمه، گمرکی، مالی و اداری کشور را در بخش های گوناگون آشکار و مشخص و آنها را به اصلاح سیستم های خود وادار خواهد کرد، همچنین سبب خواهد شد تا صنعت نفت و دولت به سیستم های حمل و نقل و ذخیره سازی و افزایش توان ملی در بخش انرژی و تقویت بازار معاملات تجهیزات صنعت نفت بیشتر توجه کنند.
در این میان، بی گمان بازار بورس بین المللی نفت ایران می تواند فرصت های زیادی را برای کشورمان در عرصه اقتصادی به وجود آورد و بستری باشد برای توسعه زیر ساخت مهم ترین بخش اقتصاد ایران یعنی صنعت نفت.
دکتر علی امامی میبدی، صفیه شیخ بابایی