از دیدگاه علمی، استاندارد کردن به معنای ایجاد نظم در رشتهای از فعالیتهای عمومی یا تخصصی است که بتواند صرفهجویی اقتصادی، حفظ سلامتی و ایمنی عمومی، انجام صحیح محاسبات فنی، یکنواختی و هماهنگسازی، گسترش مبادلات بازرگانی، تسهیل ارتباطات و گردش صحیح اطلاعات و توسعه را به دنبال داشته باشد. این نظم به صورت قانون، قاعده، معیار و اصل از سوی گروهی از افراد ذینفع و علاقه مند، تدوین و با ملاکی به نام استاندارد عرضه میشود. صنایع نفت ایران و به ویژه مناطق نفت خیز جنوب از پیشگامان منحصر به فرد در شناخت نقش بنیادی استانداردها و تحقق و تجسم واقعی آن در جامعه ما بودهاند.
استانداردها در مناطق نفت خیز جنوب که عمده آن از تطبیق استانداردهای مرجع با شرایط عملیاتی ویژه آن ایجاد و به کارگرفته شده است، همواره از سوی کمیتههای تخصصی استاندارد بررسی و به روز می شوند. در کنار این حرکت و با توجه به اهمیت استانداردها، آموزش به کارکنان از برنامه های جدی اداره مهندسی استانداردهای مناطق نفت خیز جنوب است و به طور جدی پیگیری می شود.
خبرنگار شانا با مهندس سیروس نجاریان، رئیس اداره مهندسی استانداردهای مناطق نفت خیز جنوب در باره فعالیت های استانداردها، نحوه تدوین آنها و چگونگی دسترسی به آنها در مناطق گفت و گو کرده است که در ادامه می خوانید:
- در باره چگونگی بررسی و به روزآوری بانک اطلاعاتی استانداردهای مرجع به نام Standard manager که تهیه و منتشرکردهاید، بیشتر توضیح دهید.
کتابخانه فنی و استانداردها همواره فهرستهای استانداردها را که از سوی شرکتهای انتشاراتی توزیع می شود، دریافت می کند و پس از بررسی فنی آنها از سوی کارشناسان اداره مهندسی استانداردها و مقایسه پیشنهادهای جدید با آنچه در کتابخانه و شبکه محلی به صورت لوحهای فشرده وجود دارد، نیازهای جدید استانداردی را استخراج و تامین اعتبار می کند، سپس از طریق کتابخانه مرکزی به خرید آنها اقدام میشود. معاونت سیستم اطلاعات مدیریت و خدمات رایانهای نیز با درخواست اداره مهندسی استانداردها را روی شبکه محلی قرار می دهد و به صورت فعال نگهداری می کند.
کارکنان مناطق نفتخیز جنوب با نرم افزار سیستمی مدیریت استانداردها (Standard manager) که روی شبکه محلی قرار دارد، آشنا هستند. این سیستم دارای استانداردها و اطلاعات فنی بیش از 100 مؤسسه معتبر و مرجع است و قابلیت جست و جو و کیفیت مطلوب صفحات و امکانات کپیبرداری و چاپ را دارد.
چندی پیش فعالیتهایی برای تغییر این سیستم صورت گرفته که تا کنون با استقبال کارشناسان رو به رو نشده است و به احتمال زیادT ساختار موجود حفظ خواهد شد و موسسه های بیشتر و استانداردهای جدیدتری به آن افزوده خواهد شد.
توضیح این که استانداردها در جهان به چهار سطح کارخانهای، ملی، منطقهای و بینالمللی تقسیم میشود. استانداردهای کارخانه ای استانداردهایی هستند که از سوی یک موسسه، کارخانه یا شرکت خاص در باره فعالیت های تولیدی و تخصصی آن شرکت یا سازمان تدوین می شوند، مانند مجموعه استانداردهای شرکت های بی.پی و شل. استانداردهای ملی همین فرآیند در مورد کالا یا خدمات عمومی در مقیاس یک کشور هستند، مانند استانداردهای ملی ایران (ISIRI)، استانداردهای ملی آلمان (din) و استانداردهای ملی انگلستان (BSI ). اساس بیشتر استانداردهای منطقه ای مانند استاندارد اروپا (CEN) و استانداردهای بین المللی مانند ایزو نیز استانداردهای ملی هستند که در سطح بین المللی با تغییراتی مورد پذیرش قرار گرفته اند.
استانداردهای ویژه مناطق نفت خیز جنوب جزء استاندارد کارخانه ای محسوب می شود که از سوی کمیته های تخصصی استانداردها و بر اساس استانداردهای مرجع با بهره گیری از انواع استانداردها تدوین می شوند. افزون بر چهار گروه مورد بحث باید توجه داشت با وجود این دسته بندی، برخی از استانداردها از نظر کاربرد، اهمیت و اعتبار می تواند در بیش از یک گروه یا سطح مطرح شوند، مانند استاندارد API 5L در باره خطوط لوله که با آن که یک استاندارد تخصصی در کشور آمریکا است، اما به عنوان یک استاندارد مرجع بین المللی در نفت، گاز و پتروشیمی شناخته و پذیرفته شده است.
در باره بررسی و به روزآوری بانک اطلاعات استانداردها باید گفت: از حدود 30 سال پیش، شکل به روزآوری استاندارد از فیزیکی و کتابخانه ای به تدریج الکترونیک شد و موسسه استانداردهای بریتانیایی (BSI) پیشرو در این زمینه بود که به تبع آن از اواسط سال های 1360 در ابتدا استانداردهای شل و بی.پی بر روی دیسک های نرم و از سال 1368 به صورت لوح های فشرده (سی دی) از سوی اداره مهندسی استانداردها خریداری شدند. شناسایی، بررسی، تامین اعتبار و سفارش مجموعه های استانداردها از طریق اداره مهندسی استانداردها کم و بیش انجام می گیرد. معاونت تدارکات و امور کالا در گذشته و معاونت سیستم های اطلاعات مدیریت و خدمات رایانه ای به همراه کتابخانه مرکزی در سال های اخیر فعالانه در خرید و استقرار آنها روی شبکه مناطق نفت خیز جنوب مساعدت می کنند. هم اکنون کتابخانه فنی و استانداردها مسئولیت سفارش و نگهداری استانداردها را به عهده دارد.
چه تعداد و چه کسانی این کمیته ها را تشکیل می دهند و روند تدوین استانداردهای مناطق نفت خیز در آنها به چه شیوه ای است؟
در مناطق نفت خیز جنوب، فرآیند و فعالیت های استانداردها از نظر اجرایی زیر نظر مدیر مهندسی و ساختمان و معاونت خدمات فنی این مدیریت و از نظر کیفی زیر نظر مدیر امور فنی به عنوان رئیس شورای استانداردها هدایت می شود. شورای استانداردها متشکل از تمام مدیران سازمان های فنی و عملیاتی بعضی از روسای ادارات تخصصی خاص و نمایندگان شرکت های وابسته است. اداره مهندسی استانداردها هم اکنون 16 کمیته تخصصی با عنوان خطوط لوله و شیرها، ماشین آلات راهسازی و ترابری، وسایل حفاری، ابزار دقیق، مواد شیمیایی و وسایل آزمایشگاهی، راه و ساختمان، تهویه و تبرید، وسایل بهرهبرداری نفت، گاز و گاز مایع، ماشین آلات فرآیندی، حفاظت فنی، ایمنی و آتشنشانی، عمومی، محیط زیست، کامپیوتر و مخابرات تشکیل داده است و هماهنگی و نظارت بر فعالیت های آنها را به عهده دارد.
رئیس شورای استانداردها که مدیر امور فنی شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب نیز هست، رئیس و جانشین او را در هر یک از کمیته های تخصصی انتخاب می کند. اعضای کمیتهها که از کارآزموده ترین کارشناسان مناطق نفت خیز جنوب هستند و در رشته تخصصی خود خبره و صاحب نظرند نیز، به وسیله اداره استانداردها و روسای کمیته ها تعیین می شوند . هم اکنون 220 کارشناس در این کمیته ها فعالیت می کنند. تدوین استاندارد هر بخش به این ترتیب است که در ابتدا پیشنویس استانداردها و یا مباحث مطرح شده در کمیتههای تخصصی استانداردها بررسی و اصلاح، سپس استانداردهای اصلاح شده حسب مورد به «شورای استانداردهای مناطق نفت خیز جنوب» فرستاده می شوند و در آنجا پس از بحث و بررسی نهایی به تصویب می رسند. به جز در رشته کامپیوتر که زمان زیادی از تشکیل کمیته تخصصی آن نمی گذرد، دیگر بخش ها دارای استاندارد تدوین شده هستند.
نقش اداره استانداردها در این میان چیست؟
اداره استانداردها از نظر اجرایی و سازمانی زیر نظر مدیریت مهندسی و ساختمان شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب قرار دارد، اما از نظر ماهیت و کیفیت کار زیر نظر مدیریت فنی فعالیت میکند. این شکل از سازماندهی به این دلیل است که نظرهای کارشناسی این اداره تحت تاثیر فعالیت های یک بخش خاص قرار نگیرد.
انتخاب اعضای کمیته ها نیز به وسیله یک اداره یا فرد خاص صورت نمی گیرد تا نظرهای تخصصی بخش های مختلف تا حد ممکن اعمال شوند. به کارگیری این روش سبب شده است که نظرهای کمیته ها به طور کامل مستقل باشد.
این کمیتهها تنها کمیتههای تخصصی در نوع خود در مناطق نفت خیز جنوب هستند که محلی مناسب برای تبادل تجربه ها و افزایش دانش کارشناسان نیز به حساب می آید و ما از این نظر برای به عضویت در آوردن کارشناسان زیادی زیر فشار هستیم، اما این کمیته ها کمیته های اداری نیستند تا برای مثال رئیس یا نماینده رسمی هر اداره عضو آنها شود. در واقع هر شرکت کننده ای که کارشناس نباشد، حضور او در این کمیته ها سودی ندارد.
ترکیب کارشناسان کمیته باید وجوه مختلف یک رشته تخصصی را پوشش دهد و این اصل اساسی کمیته های تخصصی استانداردهاست. از طرفی استانداردهای مناطق نفت خیز و استانداردهای مرجع صنعت نفت جهان، همه به زبان لاتین است، یعنی کسی که آنها را مطالعه می کند، علاوه بر دانش و تجربه کافی در آن رشته باید به زبان انگلیسی تخصصی نیز تا حد قابل قبولی تسلط داشته باشد. خلاصه این که کارشناسی استاندارد در این زمینه حرف اول را می زند.
آیا این به این معناست که همه کارها به کارشناسان سپرده شود ؟
استاندارد تعیین کننده تمام یا بخشی از مشخصات فنی یک فرآورده است. به بیان دیگر، استاندارد حل و فصل کننده بسیاری از امور فنی و حتی غیر فنی مانند مسائل حقوقی و روابط اداری است. تدوین استانداردهای یک کالا، خدمت یا فعالیت خاص حاصل تلاش سال ها کار گروهی عده ای از کارشناسان خبره ، یا دست کم بهترین های آن رشته است. استاندارد، کاری پر حوصله، فنی و بسیار نتیجه بخش و مانند حساب پس انداز، برطرف کننده نیازهای شرکت در زمان نیاز است.
از آنجا که یک پروژه یا یک اداره نمی تواند و در جایگاهی قرار ندارد که در تمام رشته ها کارشناسان خبره داشته باشد، تصمیم گیری در این زمینه باید به یک گروه از کارشناسان ارجاع شود که این گروه در مناطق نفت خیز جنوب همان کمیته های تخصصی هستند. برای نمونه، کمیته ماشین آلات فرآیندی شامل متخصصان تعمیرات، طراحی مهندسی، کالا، بهره برداری و نفت است؛ بنابراین این گروه تمام پیامدهای ناشی از تصمیم گیری در آن زمینه را برای سازمان در نظر دارد، اما برخی عوامل سبب شده است اهمیت این موضوع به درستی درک نشود و گاه در برابر این سیستم مقاومت هایی به وجود آید که در دوره های آموزشی به توضیح این نکات پرداخته می شود.
آموزش های استاندارد شامل چه مباحثی است و بیشتر برای چه طیفی از کارکنان برگزار میشود ؟
اولین دوره ای که در مناطق نفت خیز جنوب برگزار شد، شامل دوره مقدماتی آشناسازی با استانداردهای صنعت نفت جنوب در سال 1368 بود. این دوره آموزشی به طور عمده برای دانش آموختگان رشته فنی دانشگاه و تکنیسینهایی که در بخش های طراحی، نظارت، اجرا، تعمیرات، بهرهبرداری و بازرسی فنی به کار اشتغال دارند، برگزار می شد. پس از گذشت چند سال، افزون بر آن که دامنه آموزش ها به سمت تخصصی شدن گسترش یافت، آموزش دوره آشناسازی با استانداردها برای تمام کارکنان الزامی شد؛ به گونه ای که اکنون یکی از ضرورت های ارتقای شغلی و سازمانی در شرکت، گذراندن این دوره است.
در این دوره شرکت کنندگان، تعریف، اهمیت و فواید استانداردها، پیشینه استانداردهای مناطق نفت خیز جنوب، چگونگی بررسی و تدوین استاندارد در مناطق و روش استفاده از آنها، مؤسسه های استانداردهای مرجع صنعت نفت و فعالیت ها و وظایف کمیته های تخصصی استاندارد مناطق نفت خیز جنوب را فرا می گیرند. مدرسان این دوره ها اعضای کمیته های تخصصی که خود در تدوین استانداردها نقش دارند، هستند.
امروز آموزش های تخصصی استاندارد در مناطق نفت خیز جنوب علاوه بر منحصر به فرد بودن در کشور، در کمتر موسسه بین المللی استاندارد برگزار می شود، زیرا اداره استاندارد مناطق نفت خیز جنوب منسجم ترین و فعال ترین سازمان استاندارد در سطح وزارت نفت است و از 11 کمیته استاندارد وزارت نفت، 7 رئیس کمیته آن از کارشناسان مناطق نفت خیز جنوب و در چهار کمیته دیگر فعال ترین کارشناسان از مناطق نفت خیز جنوب هستند.
سالانه 40 تا 50 دوره آموزش استاندارد در مناطق نفت خیز جنوب برگزار می شود و به همین منظور یک بخش در اداره آموزش مناطق نفت خیز به نام آموزش استانداردها تشکیل شده است که برنامه ریزی و اجرای آموزش ها را به عهده دارد. هر دوره حدود یک هفته به طول می انجامد و بیشترین آموزش پذیر را در میان دوره های آموزشی مناطق نفت خیز جنوب دارد.