۱۱:۰۴ (سه شنبه ۲۲ خرداد ۱۳۸۶) اخبار مرتبط » ضرورت بسترسازی برای ایجاد بازار بورس نفت در ایران نسخه چاپی

بازار فضای اقتصادی انجام هر معامله‌ای است. بازارها را می توان به دو دسته تقسیم کرد:

1- بازارهایی که در آن کالا به معنای مصطلح کلمه یعنی «کالاهای واقعی» معامله می شود که در اصطلاح به آن «بازارهای فیزیکی» می گویند.
2- «بازارهای کاغذی» که در آن اسناد مربوط به خرید و فروش کالا برای تحویل در آینده معامله می شود. معاملات کاغذی در بورس های رسمی همچون بورس نیویورک یا بورس لندن انجام می شود.
معاملات کاغذی ضرورتا به تحویل فیزیکی کالا منجر نمی شود.

بازار بورس نفت بازاری کاغذی است که قراردادهای آتی در آن انجام می پذیرد.

قرارداد آتی(future) در بازار بورس نفت

قراردادی است که در آن دو طرف تعهد می کنند تا در تاریخی مشخص، با قیمتی مشخص، کالایی با کیفیت مشخص (طبق ضوابط تعیین شده بازار رسمی بورس) را مبادله کنند. در این قرارداد دو طرف تعهد می کنند طبق ضوابط قرارداد عمل کنند. این قراردادها در بازارهای رسمی یا بورس انجام می گیرند و به نوعی نوسان های شدید قیمت کالا در آینده را کاهش می دهند. در این نوع قرارداد، پول کالای مورد معامله تا زمان تحویل پرداخت نمی شود، اما هر دو طرف معامله برای حسن انجام معامله، هنگام عقد قرارداد، ودیعه ای به اتاق تسویه به عنوان وجه تضمین حسن انجام قرارداد می سپارند.

انواع معاملات در بازارهای آتی نفت

سه نوع معامله در بورس های نفتی وجود دارد که هر معامله با هدف خاصی انجام می شود و ریسک و بازده های متفاوتی دارد. این معاملات پوشش ریسک، آربیتراژ و بورس بازی است.

الف- معاملات پوشش ریسک (هجینگ)

کلمه هجینگ به معنای «کلاه خود» و منظور از آن حفاظت و تامین امنیت خاطر است؛ از این رو هدف از معاملات پوشش ریسک، نوعی تضمین در قبال خطرهای کاهش یا افزایش قیمت نفت در آینده است و در حقیقت این نوع معامله به معنای بیمه قیمت در مقابل خطرهای احتمالی ناشی از نوسان های قیمت در بازار است.
تولیدکنندگان نفت خام یا فرآورده که نگران کاهش قیمت ها هستند، با پرداخت مبلغی به عنوان حق بیمه، خود را در مقابل کاهش قیمت ها بیمه می کنند.

ب- معاملات تفاوت قیمت (آربیتراژ)

عملیات آربیتراژ در تفاوت قیمت میان دو بازار به منظور کسب سود بدون ریسک در یک لحظه زمانی، صورت می گیرد. عملیات آربیتراژ می تواند در تفاوت قیمت میان بازار نقد و بازار آتی صورت گیرد. برای مثال زمانی که قیمت نقدی یک محصول کمتر از قیمت آتی آن باشد، این افراد در بازار نقد خرید می کنند و در بازار آتی در موقعیت فروش قرار می گیرند و به عکس.
در مجموع عملیات آربیتراژ دارای ریسک کمی است، اما به کسب اطلاعات و محاسبات دقیق در مدت زمان بسیار کوتاه و خرید و فروش در یک لحظه نیاز است.

ج-معاملات سوداگران (بورس بازی)

عملیات سوداگرانه عکس عملیات پوشش ریسک است. سوداگران به منظور بازدهی بالا، خود را در معرض ریسک قرار می دهند، البته این عمل شاید نوعی شرط بندی یا بخت آزمایی محسوب شود، چون این افراد مالک نفت خام به صورت فیزیکی نیستند و به منظور بهره برداری از تحولات قیمت بازار، نسبت به خرید و فروش قراردادها اقدام می کنند.

بسیاری از شرکت های نفتی و موسسه های مالی دنیا از این روش استفاده می کنند، اما اگر پیش بینی های آنها غلط باشد، به علت ریسک بالا، دچار ضرر هنگفتی می شوند.

التبه بازار بورس به علت رونق عملیات و نقدینگی به این بورس بازان نیاز دارد، زیرا عملیات آنها سبب افزایش میزان مبادلات در بازار بورس می شود و افرادی که می خواهند موقعیت خود را در بازار پوشش دهند، به گونه بهتری این عمل را انجام می دهند.

سازکار معاملات بازار آتی نفت

بازار بورس معاملات بازار آتی نفت در حقیقت سازکار اجرای تعهدها را از طریق سپرده حسن انجام قرارداد و تعدیل آن و فرآیند تسویه قراردادهای آتی انجام می دهد.

الف- سپرده حسن انجام قراردادهای معاملات آتی نفت خام

هنگامی که دو نفر قرارداد آتی را مبادله می کنند، بازار بورس برای این که دو طرف قرارداد در صورت افزایش یا کاهش چشمگیر قیمت نفت نسبت به قیمت توافقی، از اجرای قرارداد ممانعت نکنند، وجهی به عنوان سپرده حسن انجام قرارداد دریافت و برای دو طرف حساب سپرده باز می شود. این سپرده به این دلیل است که تحمل زیان های محتمل را در برابر نوسان های قیمت برای دو طرف ضروری سازد.

ب-عملیات تعدیل حساب سپرده اولیه

این تعدیل در بازار آتی نفت باید حتما صورت گیرد، زیرا ممکن است قیمت نفت به قدری بالا رود که فروشنده قرارداد حاضر شود از مبلغ سپرده اولیه چشم پوشی کند و در عوض، از افزایش قیمت ها در بازار بهره جوید و در نهایت سود بیشتری کسب کند که در این صورت، حداکثر ضرر وی به اندازه سپرده اولیه خواهد شد.

ج-فرآیند تسویه قراردادهای آتی

تسویه قراردادها به سه روش امکان پذیر است: اول تحویل فیزیکی کالا که به معنای اعمال قرارداد است. دوم تسویه نقدی که به معنای دریافت و پرداخت ما به تفاوت قیمت تثبیتی و قیمت بازار است و سوم خنثی کردن معامله که به معنای انجام معاملات انجام شده در سه نوع یادشده در بازار را ثبت می کند و اعضای سازمان تسویه در بازار، در برابر فروشندگان، نقش خریدار و در برابر خریداران نقش فروشندگان را ایفا می کنند. زمانی که یک معامله در تالار میان دو کارگزار انجام می شود، به محض ثبت در سازمان تسویه، این معامله یک وضعیت مستقل می یابد؛ به گونه ای که دارای یک خریدار و فروشنده است.

سازمان تسویه موظف است وضعیت خریدار و فروشنده را حفظ کند و تمام عملیات مربوط به حساب های آنان را انجام دهد. (ادامه دارد...)                                                                                

دکتر علی امامی میبدی، صفیه شیخ بابایی