این روزها شاهد افزایش روزافزون بهای نفتخام و به تبع آن فرآوردههای نفتی هستیم که دلایل گوناگونی برای این افزایش قیمت وجود دارد.
کاهش ارزش دلار، بحران در مرز ترکیه و عراق، مشکلات سیاسی پس از اشغال عراق، سخن غربیها از جنگ جهانی سوم و سرمایهگذاری اندک در صنایع بالادستی و پاییندستی نفت، مهمترین عوامل افزایش قیمت نفت بهشمار میآیند.
یکی از پرسشهای مهم در شرایط کنونی بازار نفت آن است که تغییرات عرضه و تقاضا و سطح ذخایر نفت موجب افزایش بهای نفتخام میشود یا افزایش تقاضا و کاهش شدید و غیرمعمول ذخایر نفتی؟
در پاسخ باید گفت که افزایش قیمتها بههیچ یک از این دلایل مربوط نیست؛ هرچند دلایل یاد شده، اساسی هستند، اما به افزایش قیمت نفت منجر نشدهاند، بلکه عوامل غیراساسی باعث چنین اتفاقی شدهاست.
عمدهترین عامل غیراساسی افزایش قیمت جهانی نفت، کاهش ارزش دلار است.
هنگامی که ارزش دلار کاهش پیدا میکند، مقدار زیادی پول در بازار خرید و فروش ارز وارد بازارهای کالاهایی میشود که در بورس معامله میشوند. در چنین شرایطی، در بازار کاغذی نفتخام، پولهای بسیار زیادی وارد میشود و این عاملی است که باعث میشود وقتی رویدادی، بهویژه درباره مسائل ژئوپولیتیک رخ میدهد، بازار نسبت به آن واکنش شدید نشان دهد و باعث افزایش قیمت شود.
بحران مرز ترکیه و عراق، مسئلهای نبود که موضوع عرضه نفتخام را تحتتاثیر قرار دهد، اما همین بحران موجب افزایش 7 تا 8 دلاری قیمت نفتخام شد.
در واقع این افزایش قیمت عادی نیست، بلکه موجب ظهور تاثیر عوامل اساسی بازار همچون کاهش بهای دلار میشود.
افزایش قیمت نفت دلیل تاریخی دیگری دارد؛ این که در حوزه صنایع بالادستی و پاییندستی صنعت نفت، به اندازه کافی سرمایهگذاری انجام نشدهاست.
تا چند سال پیش، سود سرمایهگذاری در احداث پالایشگاه کم بود بههمین دلیل در بعضی کشورها اجازه ساخت پالایشگاه صادر نمیشد؛ اما افزایش تقاضای فرآوردههای نفتی در سالهای اخیر، باعث کمبود امکانات پاییندستی شدهاست.
در بخش بالادستی نفت نیز تحریمهای گذشته و بحرانهای منطقه خاورمیانه از ظرفیتسازی جلوگیری کرده که باید عوامل بحرانآفرین را بررسی کرد.
در واقع این عوامل باعث کاهش ظرفیت شدهاست.
برنده اصلی
برخی افراد از افزایش کنونی قیمت نفت بهعنوان عامل افزایش توانمندی اقتصاد تولیدکنندگان نفت یاد میکنند. حال آنکه کشورهای صنعتی ثروتمند، معمولا از افزایش قیمت سود میبرند، زیرا کالاهای صادراتی خود را با قیمتهای بالا صادر میکنند؛ در نتیجه هزینههای تولید و شبکههای اضافی نفت افزایش مییابد و قیمت تمام کالاها و خدمات وارداتی که مصرفی است، بالا میرود، اما گاه با کاهش قیمت نفت، قیمت آن کالاهای اساسی پایین نمیآید.
اعضای اوپک نقشی در افزایش قیمت نفتخام ندارند، زیرا اوپک نقش خود را بازی و اعلام کرده است که کمبودی از نظر نفتخام در بازار وجود ندارد و هر گاه نیاز بوده، اوپک نیاز بازار را تامین کردهاست.
جواد یارجانی - رئیس اداره امور اوپک و روابط با مجامع انرژی وزارت نفت