نوسان ها سبب شد بهای نفت در دو هفته گذشته حدود 16 دلار کاهش یابد و از 87 دلار و 15 سنت به 71 دلار و 61 سنت تنزل یابد.
اگر چه کاهش شدید بهای نفت به تحولات ناحیه یورو و نگرانی از تاثیر کاهش رشد اقتصادی این ناحیه بر رشد اقتصادی جهان و در نتیجه کاهش تقاضای نفت نسبت داده می شود، اما به نظر می رسد این رویداد بازتاباننده همه واقعیات نباشد.
عبد الله العطیه، وزیر نفت قطر، روز جمعه گذشته (24 اردیبهشت) در باره نوسانات اخیر بهای نفت گفت که کاهش قیمت ها "واکنش روانی بازار" به تحولات ناحیه یورو است و ارتباطی با عرضه و تقاضای نفت ندارد.
پیش از این نیز حسن قبازرد، رئیس بخش پژوهش اوپک، در سخنرانی نشست کشورهای عرب صادر کننده نفت در دوحه قطر در روز 21 اردیبهشت، گفته بود: میزان قراردادهایی که طی دو هفته اخیر در بازار نیویورک برای مبادله نفت منعقد شد 18 برابر حجم نفتی بود که به طور فیزیکی در آن بازار مبادله می شود.
به این ترتیب همچون نیمه اول سال 2008، یعنی پیش از آغاز بحران مالی جهانی، یک بار دیگر این سوال مطرح است که نقش هر یک از عوامل بنیادی و غیربنیادی درنوسانات بهای نفت چیست؟
پیش از آن که بهای نفت در تیر ماه 1387 (جولای 2008) به 147 دلار هر بشکه برسد، ساموئل بادمن وزیر انرژی وقت آمریکا پیوسته ادعا می کرد که نبود عرضه کافی از سوی اوپک سبب افزایش قیمت نفت شده است واوپک پاسخ می داد که نفت کافی در بازار موجود است و افزایش قیمت ها ناشی از سفته بازی و سودجویی است.
گلایه های پی در پی وزیرانرژی آمریکا، سرانجام عربستان را برآن داشت تا پانصد هزار بشکه در روز بر تولید خود بیافزاید. اما چنین تصمیمی در سایه نگرانی های آن روز مانند رواج نظریه اوج نفت، نگرانی از نبود ظرفیت مازاد کافی، نوسان بازارهای مالی و کاهش ارزش دلار رنگ باخت. بهای نفت فارغ از تصمیم عربستان همچنان افزایش یافت و به رقمی رسید که تاریخ مبادله نفت آن را به یاد نداشت: افزایش بهای نفت به بیش از 147 دلار.
به فاصله ای اندک و در شرایطی که تحولات بازار نفت و بازارهای مالی سخت درهم تنیده شده بود، در سپتامبر سال 2008 روند ورشکستگی بانک ها و موسسات مالی آمریکا شروع شد و بهای نفت از اوج 147 دلار در تابستان 2008 به حدود 32 دلار هر بشکه در ماه پایانی این سال سقوط کرد.
اما با سپری شدن بحران و از سرگیری رشد اقتصاد جهانی پیوسته این انتظار بود که با درس از تحولات سال 2008، مقررات بیشتری بر بازارهای مبادله نفت وضع و از دامنه سفته بازی ها کاسته شود.
در فاصله 2008 تا آغاز 2010 بررسی ها و مطالعات چندی در مورد وضع مقررات بیشتر بر بازارهای نفت صورت گرفت اما نتیجه ملموسی حاصل نشد. اکنون، پیش از آن که مقررات بیشتری بر بازارهای مبادله نفت وضع شده باشد، با کاهش 18 درصدی بهای نفت یک بار دیگر این سوال مطرح است که برای خلاصی از نوسان های شدید بهای نفت چه باید کرد؟
آن گونه که از دیدگاه های وزیر نفت قطر و رئیس پژوهش اوپک استباط می شود نوسان شدید بهای نفت در روزهای اخیر به عواملی به جزعرضه و تقاضا مربوط بوده است، دیدگاهی که پیش از بحران 2008 نیز در میان صادر کنندگان نفت بسیار رایج بود.
از قضا در روزهای 20 و 21 اردیبهشت سه گزارش درمورد بازار نفت منتشر شد که هر یک، تا آنجا که به عوامل بنیادی مربوط است، باید بهای نفت را افزایش می داد. این ها عبارت بودند از: گزارش ماهانه اوپک، گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا و گزارش گمرک چین در مورد تقاضای نفت این کشور در ماه گذشته میلادی (آوریل).
اوپک در گزارش ماهانه اش در روز 11 مه (21 اردیبهشت) اعلام کرد که انتظار می رود تقاضای جهانی نفت در سال جاری میلادی در مقایسه با سال قبل از آن 1/1 درصد افزایش یابد و به 85 میلیون و 380 هزار بشکه در روز برسد. اوپک در گزارش ماه پیش خود این رقم را 85 میلیون و 210 هزار بشکه در روز اعلام کرده بود. به این ترتیب اوپک در گزارش این ماه خود در مقایسه با ماه قبل پیش بینی کرده است که تقاضای جهانی نفت روزانه 170 هزار بشکه بیشتر افزایش می یابد.
همچنین اداره اطلاعات انرژی آمریکا در گزارش جدید خود که همزمان با گزارش اوپک منتشر شد اعلام کرد که تقاضای جهانی نفت در سال 2010 در مقایسه با سال قبل از آن 6/1 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت و به روزانه 85 میلیون و 590 هزار بشکه در روز خواهد رسید. به این ترتیب اداره اطلاعات انرژی آمریکا با تجدید نظر در گزارش ماه پیش، تقاضای نفت را 100 هزار بشکه در روز افزایش داد.
حتی آژانس بین المللی انرژی که در گزارش ماه جاری خود نسبت به ماه گذشته پیش بینی تقاضای نفت را 50 هزار بشکه در روز کاهش داده است، اعلام کرده است که تقاضا در سال جاری در مقایسه با سال گذشته 62/1 میلیون بشکه در روز بیشتر خواهد بود که در مقایسه با پیش بینی های اوپک و اداره اطلاعات انرژی رقم بالاتری است. بر اساس برآورد آژانس بین المللی انرژی تقاضای انرژی در سال جاری روزانه 86 میلیون و 400 هزار بشکه در روز خواهد بود.
گزارش این سه نهاد انرژی در شرایطی است که یک روز پیش از آن (20 اردیبهشت) اداره کل گمرک چین آماری را منتشر کرد که نشان می داد واردات نفت این کشور در ماه گذشته میلادی (آوریل) به نحو بی سابقه ای افزایش یافته است. در گزارش گمرک چین آمده است که واردات نفت چین در ماه آوریل به روزانه پنج میلیون و 190 هزار بشکه در روز رسیده است که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل 9/30 درصد رشد نشان می دهد.
اما این گزارش ها که همگی گویای بهبود تقاضا است نه تنها منجر به افزایش قیمت ها نشد بلکه کاهش قیمت های نفت در روز جمعه گذشته، سه روز پس از انتشار این گزارش ها رخ داد. این خود بدان معناست که نگرانی از وضعیت ناحیه یورو – که تاثیری بر مبادله فیزیکی نفت نداشته است – توانسته است تاثیر گزارش هایی را که نشان دهنده افزایش تقاضا است خنثی و زمینه سقوط بیش از پیش بهای نفت را در روز جمعه گذشته فراهم سازد.
گذشته از این، بازار نفت در روزهای گذشته در برابر عوامل دیگری که رابطه مستقیمی با بنیادهای بازار ندارند، عکس العمل نشان داده است؛ عواملی مانند کاهش ارزش سهام در بازارهای جهانی و کاهش ارزش یورو.
کارشناسانی که به نفت به عنوان دارایی مالی، و نه یک کالای فیزیکی، می نگرند؛ می گویند بهای نفت به گونه ای روز افزون از تحولات بازار های مالی تاثیر می پذیرد. آلکس بوش، تحلیلگر بازار نفت، در تحقیقی که در مورد رابطه نوسانات بازارهای بورس و بهای نفت به عمل آورده است، می گوید: " در سال جاری میلادی نوسان بهای نفت در53 درصد موارد متاثر از تحولات شاخص اس اند پی 500 بوده است. " (هفته نامه انرژی کمپاس/ شماره 15 آوریل، ص 8).
دیگر عامل غیربنیادی که در کاهش اخیر بهای نفت نقش ایفا کرد کاهش ارزش یورو در برابر دلار بود. روی دیگر سکه آن است که ارزش دلار در برابر یورو افزایش یافته است و از آن جا که نفت در بازارهای بین المللی به دلار معامله می شود، خرید آن برای سرمایه گذارانی که با یورو اقدام به مبادله می کنند، گران تمام می شود. این خود عامل غیربنیادی دیگری است که تقاضا برای خرید نفت را کاهش داده است.
در شرایطی که پس از پشت سرگذاردن بحران مالی و اقتصادی سال های 2008 و 2009 برای نظم بخشیدن به بازارهای مبادله نفت اقدامی صورت نگرفته است، کشورهای تولید کننده و مصرف کننده نفت درنشست "مجمع جهانی انرژی" در کانکن مکزیک در روزهای 9 و 10 فرودین ماه، بر هر چه شفاف تر ساختن داده های نفتی تاکید کردند. از نظر مجمع جهانی انرژی "ابتکار داده های مشترک نفتی" می تواند، از طریق گردآوری اطلاعات شفاف در مورد عرضه و تقاضای نفت، به میزان زیادی نقش عوامل گوناگون را در نوسان بهای نفت مشخص سازد.
اما پیش از آن که مجمع جهانی انرژی از رهگذر شفاف سازی داده ها به راه حلی دست یابد و یا پیش از آن که بر بازارهای مبادله نفت مقررات بیشتری وضع شود، نفت در آینده قابل پیش بینی همچنان در بازارهای آزادی مبادله خواهد شد که در آن عوامل غیر بنیادی، خواه سودجویی، تغییرات نرخ ارز و یا عوامل روانی، خواهند توانست بازار نفت را به سوی بی ثباتی سوق دهند.