مطالعات بورس نفت از سال 1383 با مشارکت یک کنسرسیوم بین المللی آغاز و تفاهمنامه راه اندازی این بورس در اردیبهشت همان سال امضا شد. طرح بورس نفت، گاز و پتروشیمی ایران در تابستان 1384 به وسیله شورای بورس، بر اساس ماده 95 قانون برنامه چهارم توسعه و ماده 95 برنامه سوم به تصویب رسید.

این شورا همچنین مقرر کرد که وزارت نفت اقدام های لازم را برای راه اندازی و اجرایی کردن این بورس، به انجام برساند و به این ترتیب طرح راه‌اندازی بورس نفت کشور وارد مرحله عملیاتی شد.

پس از مدت ها انتظار، روز یکشنبه (28 بهمن)، فاز اول بورس نفت با حضور وزیران نفت و اقتصاد و دارایی، رئیس سازمان بورس و سایر مسئولان مربوط، با انجام نخستین معامله حقیقی راه اندازی شد تا به صورت همزمان در تهران و کیش به فعالیت بپردازد و اکنون بیش از سه ماه است که رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی با موفقیت به کار خود ادامه می دهد.

پژمان ساعت ساز، ناظر تالار رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی، در گفت و گویی با خبرنگار شانا به تشریح نحوه معاملات و عملکرد بازار بورس نفت در سه ماه گذشته پرداخت که در ادامه می خوانید:

لطفا در باره نحوه عمل کرد تالار بورس تهران و کیش و ارتباط این تالارها با هم توضیح دهید.

رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی بهمن ماه سال گذشته با انجام اولین معامله حقیقی فعالیت خود را در تالارهای تهران و کیش آغاز کرد.

تالارهای بورس تهران و کیش به صورت آنلاین از طریق اینترنت و تلفن با هم در ارتباط هستند. معامله اصلی محصولات عرضه شده در بورس، در تالار کیش صورت می پذیرد و همزمان در تالار بورس تهران به نمایش در می آید.

همچنین در جزیره کیش ساختمانی مخصوص فعالیت بورس نفت خریداری شده است که تا یک ماه آینده راه اندازی خواهد شد. رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی شنبه تا چهارشنبه هر هفته از ساعت 14 تا 16 عصر معاملات خود را انجام می دهد.

ملاک اصلی معاملات تالار کیش است، اما به دلیل آن که تعداد زیادی از فعالان بازار در تهران حضور دارند و برای انجام معامله صحیح نیازمند کسب آگاهی از روند معاملات، افزایش و کاهش معاملات و میزان قیمت ها هستند، تمام اطلاعاتی که در تابلوی بورس کیش به نمایش در می آید، به صورت همزمان در تهران نیز نشان داده می شود.

منظور از فعالان بازار چه کسانی هستند؟

هم اکنون در رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی دو گروه اصلی از شرکت ها فعالیت می کنند.

گروه اول شرکت های تولید کننده محصولات هستند که این مواد را در بورس عرضه می کنند مانند نفت جی، پاسارگاد، پتروشیمی امیرکبیر، نفت سپاهان و سایر شرکت هایی که در آینده به بورس وارد خواهند شد و محصولاتی مانند قیر، پلی اتیلن سبک خطی، اکستراکت، روغن ها، دوده و سایر محصولات را به بازار عرضه می کنند.

گروه دوم کارگزارانی هستند که این محصولات را خریداری می کنند و تعداد آنها به حدود 30 شرکت کارگزاری می رسد.

در کنار این دو گروه اصلی عده ای نیز در خارج از درب تالار بورس از طریق تلفن های متصل به شرکت های کارگزاری میزان تقاضای خود برای خرید محصولات را اعلام می کنند و می توانند معامله کنند.

فعالان بازار در واقع نمایندگان عرضه کنندگان و کارگزاران هستند که یک نماینده در تهران و یک نماینده در کیش به صورت مستقیم با هم در ارتباط هستند و معاملات را انجام می دهند.

این نمایندگان باید چه شرایطی داشته باشند و اختیارات آنها تا چه اندازه است ؟

با توجه به آن که تالار کیش مرکز اصلی انجام معاملات است، تمام شرکت های کارگزار که مجوز معامله محصولات نفتی را دارند، یک نماینده در تالار کیش و یک نماینده در تالار تهران دارند که هر کدام از این نمایندگان باید دارای مدرک فنی نمایندگی یا دوره اصول مقدماتی کارگزاری باشند.

شرکت ها سفارش معاملات خود را به نمایندگان خود در تالارهای تهران و کیش می دهند، سپس نماینده ای که در تالار کیش مستقر است، سفارش ها (حجم و نوع محصولات عرضه شده_میزان تقاضا) را روی تابلوی بورس کیش به نمایش در می آورند که در تالار تهران نیز نشان داده می شود. از آنجا که نمایندگان تهران و کیش نیز از طریق تلفن و اینترنت با هم در ارتباط هستند، معاملات با مشورت و هماهنگی هردو طرف صورت می پذیرد.

این افراد نمایندگان تام الاختیار شرکت ها هستند و هر معامله ای را با هر قیمتی که انجام دهند، شرکت کارفرمای آنها ملزم به اجرای آن معامله است و نمی تواند ادعا کند که معامله انجام شده از سوی نماینده اش به اشتباه اعلام شده است زیرا ارقام و سفارش هایی که نمایندگان کارگزاران و شرکت ها مطرح می کنند، مبنای کار بورس است.

نمایندگان شرکت ها موظف به حضور مداوم در تالارهای تهران و کیش هستند؟

بله همین طور است، در عین حال با توجه به آن که رفت و آمد به جزیره کیش گاهی با بروز مشکلاتی مثل تاخیر یا لغو پروازها دشوار است، به شرکت های فعال در بورس نفت اجازه داده می شود تا هر دو هفته تنها یک بار نماینده دائمی آنها در تالار حضور نداشته باشد که به عنوان جایگزین او یک نماینده دیگر از همان شرکت کارگزاری یا یک نماینده از شرکت  کارگزاری دیگری با ارائه معرفی نامه کتبی و اخذ موافقت ناظر تالار بورس در تالار فعالیت می کند.

انجام این کار حتما به معرفی نامه کتبی شرکت کارگزار نیازمند است، زیرا کسی که به سیستم معاملات بورس دسترسی پیدا می کند، مسئولیت تمام معاملات و قیمت ها را به عهده خواهد داشت.

قیمت هایی که عرضه کنندگان به عنوان قیمت پایه و متقاضیان به عنوان قیمت پیشنهادی مطرح می کنند، بر چه اساسی تعیین می شود؟

سازمان بورس، یک سیستم نظارت و کنترل بر قیمت دارد به این صورت که ناظر تالار با توجه به قیمت های جهانی در اروپا، آسیای جنوب شرقی، خاورمیانه و سایر مناطق، همچنین عواملی مانند هزینه حمل و نقل، واردات، تعرفه ها و مواردی این چنینی قیمت واقعی محصولات را تشخیص می دهد.

به عنوان نمونه، قیر محصولی بود که دولت به آن یارانه می داد، نرخی که قبل از ورود به بورس برای قیر در نظر گرفته شده بود 1000 ریال برای هر کیلوگرم بود اما پس از ورود به بازار، قیمت ها کشف شد و به حدود 2900 ریال رسید و با توجه به آن که به زمان پیک تقاضای بازار نزدیک می شویم، افزایش مجدد قیمت ها دور از ذهن نخواهد بود.

همان طور که قیمت محصولات نفت جی و پاسارگاد افزایش یافتند، اما تبریز پاسارگاد افزایش قیمت چشمگیری نداشت زیرا وزارت راه و ترابری در حال خرید از این شرکت و میزان متقاضی نیز برای خرید محصول این شرکت زیاد است.

شرکت ها نیز در مقابل این میزان تقاضا پاسخگو هستند؟

عرضه کنندگان محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی تا هر میزان تولید که داشته باشند می توانند محصولات خود را به بازار عرضه کنند. به طور معمول میزان عرضه هر کدام از محصولات زیر 100 تن نبوده و حداقل میزان تقاضا برای هر محصول نیز 50 تن بوده است.

برخی از شرکت ها مانند نفت جی و پاسارگاد بر اساس هماهنگی هایی که با هم داشته اند، میزان کمتر از 50 تن را نیز جواب می دهند که این به نوع محصول بستگی دارد به عنوان نمونه پلی اتیلن تا 10 تن و قیر تا 50 تن را هم جواب می دهد.

بر روی تابلوی معاملاتی بورس، اصطلاحاتی به کار رفته اند که از جمله آنها کلمات «تقاضا و کل تقاضا» است. در مورد این اصطلاحات توضیح دهید.

«کل تقاضا» یعنی تمام میزان تقاضایی که از سوی تمام خریداران و کارگزاران با هر قیمتی برای خرید یک محصول در بازار وجود دارد. پس از اعلام میزان کل تقاضا، به ترتیب تقاضاهایی که بالاترین قیمت را دارند، بر روی تابلو به نمایش در می آیند؛ برای مثال، شرکت نفت پاسارگاد 10 هزار تن قیر با یک قیمتی را به بازار عرضه می کند. برای کل این قیر متقاضی وجود دارد که این کل تقاضای بازار است، اما یک متقاضی 7 هزار تن را با بالاترین قیمت و یک مشتری 3 هزار تن باقیمانده را با قیمت پایین تری خریداری می کند؛ هر کدام از این دو مشتری به صورت جداگانه میزان تقاضای به نمایش در آمده بر روی تابلوی بورس هستند.

نمایندگان فروش نفت جی و پاسارگاد به ما اعلام کردند که به ازای هر مشتری حقیقی یا حقوقی کارگزاران می توانند تا 500 تن خریداری کنند، ولی برای شهرداری ها 1000 تن و بالاتر خرید می شود، وزارت راه هم که عملا 5 هزار تن از تابلوی بورس با قیمتی که بورس تعیین کرده در دفتر شرکت خرید می کند.

میزان تقاضای محصولات با میزان عرضه در بازار یکسان است؟

گاهی ممکن است عرضه یک محصول در بازار زیاد باشد و تقاضا برای آن پایین باشد و بعکس، در هر صورت تا قبل از پایان کار رینگ محصولات پایین دستی نفت و پتروشیمی همچنان در صورت وجود تقاضای جدید محصول مورد نظر معامله می شود و در غیر این صورت معامله میزان عرضه باقیمانده به روزهای بعد موکول می شود.

اگر میزان تقاضا بیش از عرضه باشد از شرکت های تولید کننده سوال می کنیم که می توانند تقاضای بازار را جواب دهند یا خیر؟ در صورتی که شرکت عرضه کننده نتواند تمام تقاضا را پاسخگو باشد متقاضیانی که قیمت پیشنهادی عرضه کننده را قبول دارند، معامله می کنند و یا این که وارد زمان رقابت می شویم یعنی زمان قرمز رنگ یک دقیقه ای که هر کارگزاری قیمت بالاتری مطرح کند خریدار آن کالا است.

در مورد زمان رقابت بیشتر توضیح دهید.

کسانی می توانند وارد زمان رقابت شوند که در زمان زرد رنگ قیمت عرضه کننده کالا را پذیرفته باشند. در این زمان عرضه کننده با خیال راحت کنار می نشیند و تقاضا کنندگان بر سر قیمت با هم رقابت می کنند و کسی که پیشنهاد بالاترین قمیت را بدهد، کالا را بر می دارد.

بازار محصولات نفتی یک بازار خاص است و مصرف کننده شخصی ندارد. نرخ نفت نیز در کار بورس اثر می گذارد، هنگامی که قیمت نفت بالا برود، روی قیمت کالاها اثر می گذارد. در حال حاضر هنوز کالاها با قیمت مناسب به دست تولید کننده می رسند.

اگر شرکت نفت بخواهد با توجه به بازار قیمت هایش را بالاتر ببرد، قیمت کالاها هم افزایش خواهد یافت.

برخی از کارگزاران و فعالان بازار از ورود محصولات نفتی و پتروشیمی به بازار بورس ناراضی اند و دلیل این نارضایتی را ضرر در قیمت ها عنوان می کنند. در این باره توضیح دهید.

در بازار بورس سعی بر آن است که قیمت کالاها به قیمت های جهانی نزدیک شوند که رسیدن به این هدف باعث می شود قاچاق کالا متوقف شود، اما هنگامی که محصولات و کالاها را با قیمتی پایین تر از قیمت های جهانی به فروش می رسانیم، عملا ایجاد کننده یک بازار قاچاق هستیم.

موضوع دیگر، اعطای یارانه از سوی دولت است. دولت می تواند این کار را با توجه به قیمت های منطقی که بر روی تابلوی بورس به نمایش در می آید انجام دهد، همان کاری که در حال حاضر وزارت راه و ترابری انجام می دهد که کالاهای مورد نیازش را با توجه به میزان عرضه آن کالا و قیمت اعلام شده در تابلوی بورس خریداری می کند.

بازار بورس یک بازار رقابتی به حساب می آید و قیمت ها در آن بر اساس عرضه و تقاضا به طور شفاف تعیین می شود، اما زمانی که بازار رقابتی و واقعی نیست (پیش از ورود کالاها به بورس) قیمت واقعی کالا مشخص نبود اما با ورود محصولات مختلف از جمله محصولات نفتی و پتروشیمی به بورس خاطر فروشنده و خریدار از بابت قیمت، ضمانت وجود کالا و زمان تحویل دقیق کالا، آسوده است زیرا بورس تضمین کننده قیمت ها و کالاهاست.

بنابراین سازمان بورس ضامن پرداخت وجه خرید متقاضیان نیز هست؟

بله، همین طور است. حساب های مالی بین خریداران و فروشندگان از طریق سازمان بورس و به وسیله اتاق پایاپای صورت می گیرد. اتاق پایاپای پیش از آن که تعهدهای لازم مبنی بر وجود کالا و وجه کافی را از خریداران و فروشندگان نگرفته باشد به هیچ کارگزاری ( چه خریدار و چه فروشنده) اجازه نمی دهد که سفارش خود را وارد تالار کند؛ بنابر این معاملات با اطمینان کامل صورت می گیرد و 1 ریال افزایش یا کاهش قیمت نخواهد داشت، عین قیمت و کالایی که بر روی تابلو نمایش داده می شود، میان فروشنده و خریدار معامله می شود.

اگر کالای تحویلی همانی نباشد که روی تابلو به نمایش در آمده است، همچنین اگر خریدار مبلغ توافقی را در موعد مقرر تحویل ندهد، جریمه خواهند شد، ولی در این مدتی که بورس راه اندازی شده زیر 1 درصد چنین مواردی داشته ایم که معامله ای فسخ شده باشد یا جریمه ای دریافت شده باشد.

نحوه انجام معاملات در بورس به چه صورت هستند؟

معاملات در بورس در چند گروه اصلی قرار می گیرند. معاملات نقدی، سلف، نسیه و سایر معاملات.

معاملات نقدی، تسویه 72 ساعته دارند یعنی 72 ساعت کاری و اداری (روزهای تعطیل محاسبه نمی شود) که کارگزار خریدار باید پول را تحویل داده باشد و کارگزار فروشنده هم باید کالا را تحویل داده باشد.

معاملات نسیه که در آن تاریخ تعیین می شود که معمولا نسیه ها و سلف ها آخرین روز پایان هر ماه هستند. در معاملات نسیه فروشنده کالا را در زمانی که هنگام انجام معامله در تابلوی بورس تعیین شده بود، تحویل خریدار می دهد و خریدار هم مبلغ تعیین شده را به فروشنده می پردازد.

در معاملات سلف، خریداران پول را پرداخت می کنند و کالا را در یک زمانی که در بورس معین می شود، تحویل می گیرند. کارگزاران خریدار نیز لازم نیست کل پول را در ابتدای کار یک جا تحویل دهند؛ بخشی از آن را تحویل داده و بقیه را در پایان معامله می پردازند که البته تمام اینها با هماهنگی اتاق پایاپای انجام می شود.

این اتاق همه کارگزاران را می شناسد. پول را از خریدار تحویل می گیرد و به فروشنده می دهد و کالا را از فروشنده به خریدار می رساند؛ در واقع یک نهاد واسطه است.

موقعیت بورس نفت ایران در منطقه را چطور ارزیابی می کنید؟

بورس نفت ایران که اکنون در نخستین ماه های فعالیت خود است، اما جایگاه خوبی را در معاملات داخلی به دست آورده است و با افتتاح رینگ صادراتی می تواند عملکرد مثبتی در سطح منطقه و جهان ارائه دهد.

بورس نفت زمانی می تواند موفقیت آمیز عمل کند که منطقه را جذب کرده باشد، کشورهای نفت خیز خلیج فارس، روسیه و سایر کشورها باید وارد بازار شوند که در آن صورت بازار پویایی خواهیم داشت که قیمت گذاری کاملا مشخص و شفاف خواهد بود مانند اوپک.

باید در نظر داشته باشیم که معاملات داخلی با ریال انجام می شوند، اما در معاملات رینگ صادراتی باید سایر ارزهای معتبر مانند دلار و یورو نیز وارد بازار بورس ایران شوند تا بتوانیم معاملات بین المللی را هم پاسخگو باشیم.

راه اندازی فاز دوم بورس نفت برای ورود نفت خام به بورس، در چه مرحله ای قرار دارد؟

متولی راه اندازی فاز دوم بورس نفت، وزارت نفت است که باید نفت خام را وارد بورس کند. در روز افتتاح فاز اول (28 بهمن سال گذشته) صحبت بر این بود که در سال جاری وزارت نفت فاز دوم را راه اندازی کند.

متولی راه اندازی بخش پایین دستی نفت و پتروشیمی با سازمان بورس و اوراق بهادار و مشخصا بورس کالا بود که در دو ماه انجام گرفت و معاملات نیز انجام می شوند، اما فاز دوم که ورود نفت خام است باید به وسیله وزارت نفت انجام شود و من اطلاع دقیقی از برنامه ریزی آنها ندارم.