- همواره این پرسش برای افکار عمومی مطرح است که اوپک در تحولات نفت، چقدر تأثیرگذار است و به طورکلی انتظارهای داخلی در کشور ما از اوپک زیاد است. دلایل این امر چیست؟ اهمیت اوپک در ایران و جهان شناخته شده است؛ به ویژه ما که تولیدکننده نفت هستیم، باید بکوشیم نقش اوپک را بشناسیم و این به چند دلیل است: اول این که بیشتر از آن چیزی که اوپک هست، آن را بزرگ نکنیم و به آن اهمیت ندهیم. دوم این که آن را کوچک نسازیم و ارزش آن را پایین نیاوریم. امروزه در ایران نه تنها در سطح عوام که در سطح رسانه ها و حتی صاحب نظران می شنویم و می بینیم که همواره گفته می شود: اوپک یک کارتل نفتی است که این خود پیامدهای منفی دارد. گرچه در ظاهر شباهت هایی دارند، نمی توان این سازمان را یک کارتل دانست. باید گفت: اوپک سازمانی است که در 45 سال عمر خود فراز ونشیب های زیادی را پیموده است و در پاره ای زمان ها اهمیت آن بسیار زیاد شده است؛ بنابراین لازم است اوپک را به درستی بشناسیم و انتظارها را براساس شناخت تنظیم کنیم. گاه در رسانه ها می بینیم که اظهارنظرهایی می شود. برای مثال، اوپک این کار را باید انجام دهد یا ندهد که ناشی از نبود آگاهی لازم و شناخت نداشتن از ساختارهای این سازمان است. شاید بسیاری از تصمیم گیری های سازمان خیلی روشن نباشد، ولی انتظارها غیرواقعی است. برای انتظارها حتماً باید شناخت باشد تا قضاوت درستی انجام دهیم. - نقش رسانه ها را در تبیین همین موضوع و روشن ساختن ساختارهای اوپک بیان کنید. نقش رسانه ها بسیار مهم است و یکی از بزرگ ترین دستاوردها در 8 سال گذشته، تبیین موقعیت اوپک از سوی رسانه هاست. برای مثال، اجلاس یک صد و سی و پنج اصفهان که به همت ایران برگزار شد، نقشی که خبرنگاران و رسانه ها در این مهم داشتند، تأثیرگذار بود. پس از 35 سال توانستیم اجلاسی خارج از دبیرخانه اوپک و با جلب موافقت دیگر کشورهای عضو در ایران برگزار کنیم و نتیجه آن این بود که ایران به عنوان یک بازیگر مهم در اوج همکاری ها و شرایط جدید توانست هم هیئت های عضو اوپک و هم خبرنگاران را در معرض شرایط ایران قرار دهد که می توان آن را یکی از دستاوردهای مهم دوران 8 ساله دولت در امور اوپک دانست. اجلاس 135 برخلاف اجلاس یک صد و سه در جاکارتا، به رغم افزایش تولید، همچنان بر بازار مسلط ماند. - جاکارتا؟ در جاکارتا کشورهای عضو تصمیم به افزایش سقف تولید گرفتند و عوامل بنیادی بازار را در نظر نگرفتند و به رغم توصیه های مقامات ایرانی و برخی از هیئت ها، زمینه سقوط قیمت نفت را فراهم کردند و قیمت ها سیر نزولی یافتند. علت آن بحران اقتصادی جنوب و آغاز آن بود که تقاضا را برای نفت به شدت پایین آورد و این، با بالا بودن ذخیره سازی و آب هوای ملایم آن هنگام هم زمان شد، چون تقاضا کم و عرضه زیاد شد، کشورهای اوپک برای تولید بیشتر با یکدیگر رقابت می کردند. در اواخر دهه 90 این قضیه رخ داد و اوج آن اجلاس جاکارتا بود که به تولید رسمی اوپک منجر شد. - روند کنونی قیمت نفت رشد صعودی دارد. اوپک در این میان چه نقشی ایفا می کند؟ باید گفت اوپک تنها بازیگر بازار نفت نیست، ولی یک تأثیرگذار مهم است. نقش اوپک را باید در مواقع بحران دید، زیرا آن هنگام تأثیرگذار است. قیمت ها وقتی پایین باشد، در آن شرایط اوپک ایجاد کننده توازن است و نقش ایفا می کند و از سقوط قیمت ها جلوگیری می کند و این موضوع هم طبیعی است. در شرایط کنونی بعضی ها تلاش می کنند که علت افزایش قیمت را به اوپک نسبت دهند، حال آن که اوپک تنها تولیدکننده نفت خام است و آنچه اکنون مطرح است، کمبود فرآورده های نفتی و کمبود ظرفیت پالایشی است. گاهی مسائل نیجریه، ونزوئلا، اشغال عراق، شرایط خاورمیانه و... دست به دست هم داده اند و نگرانی هایی را به وجود آورده اند. در شرایط حاضر اوپک تقریباً آنچه در توان دارد، تولید می کند. میزان ذخیره سازی ها کمبودها را نشان نمی دهند، ولی آنچه مهم است، نگرانی از کمبود نفت است. - نقش معاملات کاغذی چگونه است؟ معاملات کاغذی تأثیرهای زیادی بر قیمت نفت دارد و هنگامی که تقاضا زیاد می شود، آن قیمت بر بازار فیزیکی تأثیر می گذارد. قیمت نفت تا حدودی با قیمت بازار کاغذی تعیین می شود، اما همان ها مبنایی می شود برای تعیین قیمت فیزیکی نفت که پیوسته در حال انجام است و نفت فیزیکی مبنای قیمت خودش را از آن می گیرد. در همین حال خیلی ها این نوع تعیین قیمت را قبول ندارند زیرا اعتقاد دارند اگر قیمت نفت به این ترتیب تعیین شود، از قدرت اوپک کاسته می شود. - سیاست تنش زدایی ایران در دولت خاتمی و نقش آن در اوپک را چگونه ارزیابی می کنید؟ اگر اجلاس جاکارتا را یکی از نقاط تاریک اوپک محسوب کنیم، در اواخر دهه شصت که افت شدید قیمت ها را به دنبال داشت، سیاست تنش زدایی ایران در دولت خاتمی، برای ایجاد زمینه های همکاری میان اعضا را به ارمغان آورد. همین سیاست بود که توانستیم با عربستان ارتباط برقرار کنیم و این واقعیت است که عربستان، بزرگ ترین تولید کننده و صادرکننده، بر روند تحولات تأثیرگذار اوپک است و ایران هم دومین کشور تولیدکننده نفت و جزء پنج کشور اول تولیدکننده جهان است. وقتی این دو کشور از همدیگر فاصله دارند، تاثیرگذاری اوپک در بازار کاهش می یابد. در تصمیم گیری های اوپک اگر این دو کشور با هم باشند، بسیار مثبت است که آثار آن را درسال 2000 مشاهده کردیم. بعد از جاکارتا 9 اجلاس دیگر برگزار شد و کشورهای عضو، شاهد افت قیمت ها بودند؛ بنابراین سقف تولید را کاهش دادند تا قیمت ها را به سطح قابل قبولی برسانند و تولیدکننده ها در یک فضای همکاری توانستند موفق به این کار شوند، به همین دلیل تنش زدایی امیدهای خوبی برای آینده به وجود آورد. - آیا اوپک می تواندکارکرد فراملی داشته باشد؟ میزان همکاری ها چگونه است؟ سازمان اوپک هدف های فراملی ندارد. اعضای این سازمان از هنگام تأسیس در سال 1960 به دنبال منافع ملی خود بودند و باید گفت اوپک غیر از اعضایش کس دیگری نیست. این کشورها تصمیم می گیرند که منافع خودشان را براساس شرایط بازار تنظیم کنند هر چند در شرایط مختلف زمانی، فراز و نشیب هایی از جمله جنگ ایران و عراق، حمله عراق به کویت و ... را داشته است. سیاست های اوپک نسبت به گذشته بسیار تغییر کرده است و کشورهای عضو با توجه به منافع ملی، سیاست های خود را اعلام می کنند. امروزه در اوپک تعداد جلسات زیاد شده است و اعضا احساس می کنند که باید بیشتر همدیگر را ببینند و این تفاهم را بالا می برد. در سال های 1376 تا 1383 ، 34 جلسه رسمی در اوپک داشته ایم که در سطح وزیران بوده است و این غیر از جلسه های کارشناسی است، پس می توان نتیجه گرفت که اوپک برای اعضایش گام برمی دارد و فراتر از منافع ملی آنان قدم برنمی دارد. ما در جلسات اوپک همکار هستیم، ولی در بیرون از جلسه، رقیب یکدیگریم و در بسیاری از مواقع، همکاری های خوبی نیز انجام می شود. - سبد نفت خام جدید اوپک از کدام یک از انواع نفت تشکیل شده است؟ سبد جدید اوپک از میانگین قیمت نفت 11 کشور عضو اوپک تشکیل شده است که عبارتند از: مخلوط الجزایر(Sahran Blend)، میناس اندونزی(Minas)، نفت سنگین ایران (IranHeavy)، نفت سبک بصره (Basreh Light)، کویت Kuwait export))، لیبی(Es sider)، نیجریه(Bony light)، قطر(Marin)، عربستان (Arab Light)، امارات(Murben) و ونزوئلا(Bcf-17 ). - نفت کشورهای عضو بر چه اساسی انتخاب شده است؟ براساس وزنی که از نظر صادرات در بازار دارند. سبد اوپک، مجموعه ای از 11 نفت خام کشورهای صادر کننده است که برای هر یک ضریبی خاص در نظر گرفته شده است. - مزیت های سبد جدید اوپک چه مواردی است؟ سبد جدید اوپک چهره ای واقعی تر از نفت خام کشورهای اوپک را ترسیم می کند و قیمت واقعی سبد کمتر از سبدی است که در حال حاضر به آن استناد می شود. از نظر روانی بازار نفت را تحت تأثیر قرار می دهد و سرانجام می تواند اندکی از افزایش قیمت کاذب بکاهد. - وضعیت نفت های سنگین در مقابل نفت های سبک در بازار اوپک چگونه است؟ در بازار نفت انواع نفت وجود دارد. ولی آنچه اهمیت دارد، داشتن فناوری و پالایشگاه های پیچیده است. در چند سال گذشته روی ساخت پالایشگاه سرمایه گذاری نمی شد و پالایشگاه ها با ظرفیت بسیار پایینی کار می کردند که صرفه اقتصادی نداشت، چون در بازار تقاضای خوبی وجود نداشت، ولی امروزه به واسطه تقاضای بالا، پالایشگاه ها با تمام توان خود کار می کنند، ولی نگرانی در این است که ظرفیت، متوازن و پاسخ گوی تقاضا نیست؛ از این رو وقتی قیمت ها بالاست، سرمایه گذاری زیاد خواهد شد. - ایران و تأثیر گذاری این کشور را بر تحولات اوپک چگونه ارزیابی می کنید؟ در سال 2000 همکاری و هماهنگی میان تولیدکنندگان نفت به ویژه اعضای اوپک نتیجه داد و قیمت های نفت روند صعودی یافت. پیشنهاد ایران مبنی بر تعیین محدوده قیمت از 22 تا 28 دلار هر بشکه، برای کنترل عرضه با سازکار خوددر اجلاس 109 (مارس 2000) را اعضای اوپک پذیرفتند. این سازکار تأثیر به سزایی در کنترل عرضه و جلوگیری از تنزل قیمت های نفت و به طور کلی حذف نوسان های مضر بازار نفت داشت. از جمله اقدام های دیگر ایران، تلاش برای قانع کردن اعضا برای واقعی کردن سبد نفتی اوپک بود که خود یک شاخص است و با پیگیری های ایران به بار نشست و در اجلاس اصفهان به تصویب رسید. - رشد صعودی قیمت نفت و تحلیل های متفاوت در این باره را چگونه ارزیابی می کنید؟ درباره افزایش قیمت نفت دو نظریه وجود دارد: اول این که بعضی ها معتقدند که نفت به بالاترین حد رشد قیمت رسیده است و دیگر ذخایر بزرگی در جهان دیگر قابل شناسایی نیست و در نتیجه کمبود نفت ایجاد خواهد شد و قیمت ها بالا خواهد رفت که به نظریه کمپل معروف است. این نظریه در کشور ما هم طرفدارانی دارد که البته یک نظریه است و نباید آن را صد درصد پذیرفت. عده ای دیگر می گویند ما هنوز به اوج تولید نرسیده ایم و دلیل آنها بالاترین تولید نفت دریای شمال است و قیمت ها باید پایین بیاید که نقش فناوری و بازیافت را مطرح می کنند. ما در برابر این دو نظریه قرار داریم و در برابر هر کدام از آنها باید آماده باشیم یعنی در برابر شرایط مختلف قیمت نفت بتوانیم خوب عمل کنیم. ولی چالش اصلی ما مصرف بالای انرژی است که سرمایه های زیادی را از میان می برد. در دو سال اخیر، عوامل متعددی در افزایش قیمت های نفت مؤثر بوده اند که مهم ترین آنها عبارتند از: رشد فزاینده تقاضای نفت از سوی چین و هند که به عنوان مراکز عمده جدید تقاضا در بازار جهانی نفت حضور خود را تثبیت کرده اند، کاهش ظرفیت تولید در کشورهای تولید کننده نفت، تنگناهای پالایش و کمبود ظرفیت تولید پایین دستی نفت در کشورهای عمده مصرف کننده، تأثیر عوامل ژئوپولتیک و تنش های نظامی و سیاسی در مراکز عمده تولید نفت از جمله فضای ناامنی و نااطمینانی نسبت به آینده بازار نفت که به دلیل تنش های سیاسی و نظامی در منطقه خلیج فارس تشدید شده است سخت تر شدن استانداردهای سوخت درکشورهای پیشرفته به ویژه آمریکا، تشدید بورس بازی و افزایش سفته بازی در بازارهای آتی نفت از جمله این موارد هستند. - افکار عمومی ایران می گوید پس از 40 سال، چرا ایران مقام دبیرکلی را از آن خود نمی کند؟ ما در گذشته نامزدهای بسیار خوب و در بالاترین سطح علمی برای دبیرکلی معرفی کرده ایم. همه کشورها به دنبال این موقعیت هستند و به اجماع رسیدن در این باره مهم است. ما در گذشته نخستین دبیرکل را داشته ایم. باید کار دیپلماتیک منسجم انجام داد زیرا عوامل بی شماری روی دبیرکلی تأثیر گذار است. مسئله دبیر کلی را یابد فرا اوپک دانست که تحت عوامل خاصی صورت می گیرد و باید تلاش کرد. - دولت جدید ایران و برنامه هایی که در زمینه اوپک دارد، باید برکدام رویکرد مبتنی باشد؟ باید دید دولت جدید چه برنامه هایی در حوزه نفت و اوپک دارد. ما باید بدانیم که ایران 45 سال عضو اوپک است و نقش بسیار تأثیرگذاری به عنوان بازیگر قوی ایفا می کند. چه قبل از انقلاب و چه بعد ازانقلاب؛ بنابراین این را نمی توان انکار کرد. من فکر می کنم تغییراتی رخ نخواهد داد و سیاست ها همان سیاست ها خواهد بود، ولی اگر قرار است تحولی رخ دهد، تحولی برای حضور پررنگ تر باشد. کار در یک سازمان بین المللی با این ویژگی ها یک کار ظریفی است که باید به آن توجه کرد و آن را مدنظر قرار داد. هدف همه کشورها استفاده مطلوب برای حفظ منافع ملی است که باید تداوم یابد. - آینده تقاضای جهانی نفت را چگونه می بینید؟ تقاضای جهانی نفت در دو تا سه سال گذشته بیش از حد پیش بینی ها بوده و به دلیل مجموعه ای از شرایط اشاره شده، از جمله اشتهای زیاد چینی ها به انرژی وتقویت رشد اقتصادی آمریکا در سال 2005 افزایش یافته است، به طوری که براساس برآوردهای آژانس بین المللی انرژی، تقاضای جهانی نفت تا پایان سال 2005، با یک میلیون و 800 هزار بشکه افزایش به 84 میلیون و 300 هزار بشکه در روز خواهد رسید. مهم ترین دلایل افزایش قیمت نفت را می توان افزایش تقاضای نفت، عوامل ژئوپولیتک و تقویت روابط و همکاری کشورهای عضو اوپک با یکدیگر دانست. در این زمینه سیاست تنش زدایی جمهوری اسلامی ایران در 8 سال گذشته، بسیار کارساز بوده است.