شانا:به عنوان سوال اول به نظر شما دلایل ساختاری این افزایش جهانی بهای نفت خام چیست؟

بیک علیزاده: به عنوان دلیل اول می توان از نبود مازاد ظرفیت تولید به میزان کافی در بازار یاد کرد.  برآورد اداره اطلاعات انرژی وابسته به وزارت انرژی آمریکا نشان می دهد که ظرفیت مازاد اوپک در ماه سپتامبر 2007 در سطح یک میلیون و 970 هزار بشکه در روز تا 2 میلیون و 470 هزار بشکه در روز قرار داشته که یک میلیون و 800 هزار تا 2 میلیون و 300 هزار بشکه در روز آن در عربستان سعودی متمرکز است، به عبارت دیگر 93 درصد از ظرفیت مازاد اوپک در یک کشور واقع شده است. آژانس بین المللی انرژی نیز در آخرین گزارش خود ظرفیت مازاد اوپک را بدون در نظر گرفتن کشورهای اندونزی، عراق، نیجریه و ونزوئلا را در سطح 2 میلیون و 700 هزار بشکه در روز برآورد کرده است که 2 میلیون و 100 هزار بشکه یعنی 78 درصد از آن در کشور عربستان قرار دارد. بنابراین بازار به خوبی میداند که اگر حادثه ای باعث وقفه در عرضه نفت شود، امکان ندارد که این کمبود به راحتی جبران شود.

کاهش ذخیره سازی نفت خام کشورها نیز دلیلی دیگر بر این افزایش بهای نفت است.در پایان ماه اوت سال 2007 (نهم آبان ماه) سطح ذخیره سازی نفت و فراورده های نفتی آمریکا کاهش یافته به طوری که ذخیره سازی نفت خام 16 میلیون و 400 هزار بشکه، بنزین 10 میلیون بشکه و مواد میان تقطیر 10 میلیون و 80 هزار بشکه نسبت به سال گذشته کاهش یافته است. همچنین ذخیره سازی نفت خام در اروپا 9 میلیون و 800 هزار بشکه  کمتر از سال گذشته بود. در ژاپن نیز مجموع ذخیره سازی های نفتی در پایان ماه ژوئیه 2007 (نهم مرداد ماه) به میزان 2 میلیون بشکه کمتر از زمان مشابه در سال گذشته کاهش یافت. در عین حال، در هفته های اخیر قیمت های معاملات فیزیکی نفت خام در سطحی بالاتری از قیمت های چند ماه آینده قرار گرفت که در این شرایط تمایل برای ذخیره سازی کاهش یافته و پالایشگران ترجیح می دهند که برای مصارف خود از ذخیره سازی هایشان استفاده کنند که این کاهش سطح ذخیره سازی آسیب پذیری بازار را افزایش داده و قیمت های نفت را برای رشد بیشتر تحت فشار قرار می دهد. در حال حاضر بازار نفت در آستانه ورود به فصل زمستان قرار دارد و پایین بودن سطح ذخیره سازی ها تاثیر فزاینده ای بر قیمت ها دارد.

بازار نفت در آستانه ورود به فصل زمستان قرار دارد و پایین بودن سطح ذخیره سازی ها تاثیر فزاینده ای بر قیمت ها دارد.

در این میان، می توان به افزایش تقاضای روزافزون نفت خام اشاره کرد به طوری که سازمان کشورهای صادرکننده نفت خام (اوپک) رشد تقاضای جهانی نفت را در سال های 2006 و 2007 به ترتیب معادل یک میلیون و 300 هزار بشکه در روز و یک میلیون و 400 هزار بشکه در روز برآورد کرده است. آژانس بین المللی انرژی نیز این ارقام را به ترتیب یک میلیون و 400 هزار و 2 میلیون و 100 هزار بشکه در روز برآورد کرد.

بررسی میزان تقاضا در سال های گذشته نیز نشان می دهد که میانگین رشد تقاضا در فاصله سال های 2002 تا 2006 در حدود یک میلیون و 450 هزار بشکه بوده است. بنابراین برآوردهای رشد تقاضا برای سال های 2007 و 2008 از این حقیقت حکایت دارد که قیمت های بالای نفت از سال های 2004 به بعد نتوانسته است رشد تقاضا را تضعیف کند. از سوی دیگر پیش بینی اقتصاد جهانی که توسط سازمان اوپک منتشر شده است حاکی از آن است که اقتصاد جهانی در سال های 2007 تا 2008 با نرخ 5 درصد در سال به رشد خود ادامه خواهد داد. یعنی اقتصاد جهانی نیز از تقاضای بالای نفت حمایت می کند که به معنی استحکام بهای نفت در بازارهای جهانی خواهد بود.

براساس برآوردهای اوپک، تقاضا در سه ماهه چهارم سال 2007 به طور فصلی افزایش خواهد یافت و به 87 میلیون و 100 هزار بشکه در روز خواهد رسید که یک میلیون و 400 هزار بشکه در روز بیشتر از سه ماهه سوم سال خواهد بود. از آنجایی که 55 میلیون و 800 هزار بشکه در روز از این تقاضا به وسیله کشورهای غیر اوپک تامین می شود، تقاضا برای نفت اوپک در سه ماهه چهارم به 31 میلیون  و 300 هزار بشکه در روز بالغ می شود. اما پیش بینی می شود تولید اوپک در سه ماهه چهارم به 31 میلیون بشکه در روز برسد که 500 هزار بشکه در روز افزایش تولید اخیر مصوب اجلاس 145 این سازمان را نیز شامل می شود. بنابراین بازار در سه ماهه چهارم سال 2007 با 300 هزار بشکه در روز کمبود مواجه خواهد شد و به ناچار این مقدار از ذخیره سازی ها برداشت خواهد شد. البته برداشت از ذخیره سازی ها در سه ماهه چهارم سال امری طبیعی است. در سال های 2002 تا 2006 نیز به طور میانگین 300 هزار بشکه در روز از ذخیره سازی های نفتی برداشت شده است. اما اگر در سه ماهه چهارم سال 2007 هوا سردتر از معمول باشد، برداشت از ذخیره سازی ها بیشتر خواهد شد و همین موضوع به افزایش بهای نفت کمک می کند که از هم اکنون می توانیم این روند افزایشی را در بهای نفت مشاهده کنیم.

کاهش نرخ بهره در آمریکا و کاهش ارزش دلار، تمایل بورس بازان به انتقال سرمایه های خود به بازارهای کالا از جمله نفت خام افزایش یافت و به تداوم رشد بهای نفت کمک کرد.

از سوی دیگر باید توجه داشت که کشورهای تولیدکننده غیر اوپک همواره از تمام ظرفیت تولید خود استفاده می کنند. آمار منتشر شده در باره عرضه نفت خام این کشورهای نشان می دهد که به دلیل حوادث طبیعی، مشکلات فنی و افزایش هزینه های کشورهای تولیدکننده نفت خام غیر عضو اوپک نتوانسته اند پیش بینی های تولید نفت خود محقق سازند. در اواخر سال 2006 پیش بینی می شد که تولید این کشورها در سال 2007 بتواند به سطح 2 میلیون بشکه برسد؛ اما به دلایلی که به آن اشاره شد، رشد تولید این کشورها تنها به حدود یک میلیون بشکه تنزل یافت که این خود موجب رشد بهای نفت می شود.

در ادامه باید به تاثیر فعالیت بورس بازان در روند اخیر افزایش بهای نفت اشاره کرد. در ادامه کاهش نرخ بهره در آمریکا و کاهش ارزش دلار که باعث شد نرخ برابری دلار در برابر یورو در هفته منتهی به 19 اکتبر(27مهر) به 423/1 برسد، تمایل بورس بازان به انتقال سرمایه های خود به بازارهای کالا از جمله نفت خام افزایش یافت و به تداوم رشد بهای نفت کمک کرد.

شانا:بارها در خبرها از محدودیت ظرفیت پالایشی کشورها سخن به میان آمده و تحلیلگران از آن به عنوان عاملی بر افزایش بهای نفت یاد می کنند، به نظرشما این عامل چقدر در بازار نفت موثر است؟

بیک علیزاده: سوال بسیار خوبی را مطرح کردید. این عامل تاثیر چشمگیری بر افزایش قیمت های نفت داشته است. تنگناهای بخش پایین دستی و کمبود ظرفیت پالایشی که به کمتر از یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته، از جمله عوامل تاثیرگذار در بازار جهانی نفت است. در این شرایط هرگونه حادثه پیش بینی نشده ای که برای پالایشگاه ها پیش بیاید می تواند قیمت ها را به سطوح بالاتر هدایت کند. به ویژه این که پیش بینی می شود در سال 2008 نیز کل ظرفیت پالایشی جهان فقط یک میلیون و 400 هزار بشکه در روز رشد داشته باشد. در این میان، با توجه به این که نیاز به فرآورده های سبک تر و پاک تر، واحدهای تبدیلی را تحت فشار قرار داده، کمبود ظرفیت های تبدیلی پالایشی نیز اهمیت خاصی برخوردار است.
شایان ذکر است آمریکا به عنوان بزرگترین مصرف کننده نفت خام از دهه 70 میلادی تاکنون هیچ پالایشگاه جدیدی احداث نکرده است و در این شرایط حوادث پالایشگاهی که به طور متناوب در آمریکا و سایر مناطق دنیا روی داده نیز تشدید کننده این افزایش بهای نفت خواهد بود.
بدیهی است که سرمایه گذاری برای افزایش ظرفیت های پالایشی از وظایفی است که بر عهده مصرف کنندگان است و تولید کنندگان نفت در این زمینه مسئولیتی ندارند. 

شانا: با توجه به فرارسیدن فصل طوفان در برخی نقاط دنیا، آیا این موضوع نیز به عنوان عامل مختل کننده بخشی از عرضه نفت می تواند موجب تداوم این روند افزایشی در بازار نفت باشد؟

بیک علیزاده: البته با توجه به این که تقریبا هر ساله از ماه ژوئن تا پایان سال فصل وقوع طوفان در این منطقه است و در ماه سپتامبر احتمال وقوع طوفان به اوج خود می رسد این عامل نیز از جمله عوامل کمک کننده به افزایش بهای نفت قلمداد می شود.
شایان ذکر است که در ماه های اخیر نیز وقوع طوفان در منطقه کاراییب موجب توقف چند روزه تولید بخشی از نفت خام این منطقه شد. در 21 ماه اوت سال جاری (30 مرداد) وقوع طوفان موسوم به دین باعث قطع تولید نفت خام کشور مکزیک به میزان 2 میلیون و 650 هزار بشکه در روز شد که معادل 80 درصد از تولید 3 میلیون و 200 هزار بشکه در روز این کشور بود. دو روز بعد مکزیک قادر بود تنها 342 هزار بشکه در روز نفت خام تولید کند. این وضعیت تا سوم سپتامبر (12 شهریور) ادامه یافت. در آن روز بود که دولت مکزیک توانست تولید خود را به 100 درصد ظرفیت خود برساند. بعد از آن نیز در چند نوبت تولید نفت خام در منطقه خلیج مکزیک به دلیل وقوع طوفان موسمی دچار وقفه شد. در نتیجه وقوع این طوفان ها در شرایطی که بازار ظرفیت مازاد کافی برای جبران کمبودها ندارد، به راحتی می تواند به افزایش بهای نفت در جهان منجر شود.

شانا: به جز عوامل ساختاری که پیش از این از یاد شد، برخی مسائل ژئوپلیتیکی به ویژه در منطقه خاورمیانه باعث افزایش بهای نفت شده است، نظر شما در این باره چیست؟

بیک علیزاده: نگرانی ها ژئوپلیتیک در خاورمیانه از شدت و اهمیت خاصی برخوردار است زیرا بخش عمده ای از ظرفیت محدود مازاد تولید نفت خام دنیا در این منطقه متمرکز شده است و چنانچه بحران گسترده ای در این منطقه روی دهد و باعث قطع جریان نفت خام شود امکان جبران کردن آن وجود نخواهد داشت. وضعیت کنونی عراق باعث مبهم شدن اوضاع امنیتی خاورمیانه شده است. علاوه بر آن، هرچند وقت یکبار، بازار شاهد فعالیت گروه های تروریستی در عربستان نیز هست؛ جایی که بیشترین ظرفیت مازاد نفت خام قرار دارد. همچینن بازار رفتار تعدادی از کشورهای غربی را با فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران مخالفت می کنند را با دقت دنبال کرده و از استفاده ایران از نفت خام خود به عنوان راهی برای کاهش این فشارها نگرانند. هرچند بارها مقام های رسمی کشورمان استفاده از نفت به عنوان یک سلاح را رد کرده اند؛ اما بازار همچنان احساس نگرانی می کند. ما مطمئن هستیم که حتی تحریم ها نیز نمی تواند تاثیر منفی بر فعالیت های صنعت نفت ما به جای بگذارد ولی تلقی بازار این است که  این تحریم ها می تواند روی سرمایه گذاری در بخش نفت ایران تاثیرگذار باشد و به کاهش صادرات نفت خام کشورمان منجر شوند و در نتیجه افزایش بهای نفت را می توانند به دنبال داشته باشند.

از سوی دیگر می توان به تنش های موجود در مرز ترکیه و عراق اشاره کرد که بازار نفت را در ابهام فرو برده و پرسش های بسیاری را مطرح کرده است. آمریکا از سویی حامی دولت فدرال کردستان عراق است و از سوی دیگر به ترکیه به عنوان یک پایگاه نظامی می نگرد. در عین حال، تصویب لایحه ای در کنگره آمریکا مبنی بر تایید کشتار ارامنه در ترکیه به عنوان نسل کشی، نگرانی ترکیه را برانگیخته است. تا کنون، شمال عراق تنها بخش این کشور است که از امنیت نسبی برخوردار بوده است و آمریکا نمی خواهد شمال عراق نیز دچار آشوب شود.

در شرایطی که بازار با کمبود ظرفیت مازاد در بخش بالادستی و پایین دستی خود مواجه است، هرگونه تنش سیاسی که به قطع عرضه منجر شود می تواند تشدید کننده رشد بهای نفت باشد.

از طرف دیگردر حال حاضر عراق روزانه 450 هزار بشکه نفت خود را از طریق خط لوله کرکوک به بندر جیحان ترکیه به بازار عرضه می کند که با وجود این تنش های احتمال قطع این میزان نفت در بازار وحود دارد. انتقال 700 هزار بشکه در روز نفت خام آذربایجان به بندر جیحان نیز در معرض عملیات تلافی جویانه کُردها قرار دارد. این نگرانی ها موجب استحکام بیشتر بهای نفت در جهان خواهد شد.

در شرایطی که بازار با کمبود ظرفیت مازاد در بخش بالادستی و پایین دستی خود مواجه است، هرگونه تنش سیاسی که به قطع عرضه منجر شود می تواند تشدید کننده رشد بهای نفت باشد. ناآرامی های سیاسی و حملات مسلحانه ناراضیان به تاسیسات نفتی در کشور نیجریه، بازار نفت را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. در حال حاضر در حدود 547 هزار بشکه در روز از تولید نفت این کشور بزرگ تولیدکننده نفت آفریقا به دلیل همین ناآرامی ها متوقف شده است.

در کشور مکزیک نیز روز دهم سپتامبر (19 شهریور) سه خط لوله گاز طبیعی، نفت و ال.پی.جی توسط گروه های مسلح منفجر شد و انتقال این حامل های انرژی را دچار وقفه کرد. هرچند شرکت دولتی نفت مکزیک توانست به سرعت جایگزین هایی برای انتقال این حامل ها تهیه کند و تنها تولید گاز طبیعی این کشور به میزان 25 درصد متوقف شد؛ اما به هر حال با توجه به آسیب پذیر بودن مسیرهای خط لوله در این کشور، بازار نفت، تحولات این کشور را به شدت دنبال می کند به ویژه این که مکزیک 13 درصد از نفت خام آمریکا را تامین می کند.

تنش بین دولت ونزوئلا و آمریکا نیز یکی از عوامل نگران کننده بازار نفت است. این اختلاف ها تا جایی افزایش یافته که رئیس جمهور ونزوئلا، آمریکا را به دست داشتن در کودتا در این کشور متهم کرده است و حتی آمریکا را تهدید کرده است که ممکن است صادرات نفت خام خود را به آمریکا قطع کند. هرچند این تهدید هیچگاه عملی نخواهد شد؛ اما باعث نگرانی بازار شده است. روند ملی سازی صنایع نفت و گاز در ونزوئلا و الگو پذیری سایر کشورها دراین منطقه نیز توجه بازار را به خود جلب کرده است. در حقیقت؛ در حال حاضر، کشورهای تولید کننده نفت از آمریکای جنوبی گرفته تا آفریقا و خاورمیانه دچار تنش های ژئوپلتیک هستند. بخش انکار ناپذیری از افزایش قیمت ها مربوط به همین نگرانی ها است که البته روشن است که اوپک کنترلی بر این عوامل ژئوپلتیک ندارد.

شانا:آیا این دور از رشد بهای نفت نسبت به دور پیشین افزایش قیمت ها در ابتدای دهه 80 میلادی قابل مقایسه است؟

خیر. با توجه به نرخ تورم و ارزش دلار در ابتدای دهه 80 ؛ همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، رشد فعلی بهای نفت هنوز به سطح آن دوره نرسیده است.به عبارت دیگر، در سال 1980 درآمدی که هر بشکه نفت خام ایجاد می کرد معادل 90دلار و 46 سنت امروز، قدرت خرید داشت در حالیکه میانگین بهای نفت برای سبد اوپک از ابتدای سال تا کنون 68 دلار و 45 سنت قدرت خرید داشته است و این در حالی است که نرخ مبادله دلار به این محاسبات اضافه نشده است. اگر کاهش ارزش دلار در محاسبات این ارقام اضافه شود، ملاحظه خواهید کرد که قدرت خرید درآمد یک بشکه نفت خام امروز بسیار کمتر از قیمت سال 1980 است. بنابراین هرچند قیمت های اسمی افزایش یافته اما قیمت های واقعی، قدرت خرید دهه 80 را تامین نمی کند.

شانا:در پایان با توجه به برگزاری نشست سران اوپک در 26 و 27 آبان ماه در ریاض به نظر شما نقش اوپک در این شرایط چیست و آیا اوپک دست به افزایش دوباره میزان سقف تولید اعضا در این نشست خواهد زد؟

اوپک در تاریخ 11 سپتامبر (20 شهریور) سال جاری یعنی در اجلاس 145 خود تصمیم گرفت که از ابتدای ماه نوامبر(10 آبان) تولید خود را به میزان 500 هزار بشکه در روز افزایش دهد. اما اعلام این تصمیم نتوانست روند صعودی بهای نفت را متوقف سازد به این دلیل که این رشد قیمت ها از کمبود عرضه نفت ناشی نمی شد، بنابراین افزایش تولید اوپک به تنهایی نمی تواند قیمت ها را به سمت پایین سوق دهد. علاوه بر آن، افزایش تولید اوپک به معنی کاهش هرچه بیشتر ظرفیت مازاد این سازمان نیز می باشد که به نوبه خود آسیب پذیری بازار را افزایش می دهد. البته این اعتقاد نیز در بازار وجود دارد که کشورهای عضو اوپک در حال حاضر با تمام ظرفیت خود به تولید نفت خام مشغولند و برای افزایش تولید بیشتر، فاقد ظرفیت مازاد هستند و تنها عربستان دارای ظرفیت مازاد است. حتی برخی از تحلیلگران نفتی وجود ظرفیت مازاد در عربستان نیز مورد تردید قرار داده اند و معتقدند این کشور نمی تواند به سرعت تولید نفت خام خود را افزایش دهد. علاوه براین، چنانچه عربستان و یا سایر کشورهای عضو اپک دارای ظرفیت مازاد باشند، این ظرفیت مازاد از نفت خام های سنگین تشکیل شده است که تولید آنها به دلیل کمبود ظرفیت پالایشی تبدیلی در سطح جهان، نمی تواند نیاز بازار را به سرعت برطرف سازد. براین اساس به رغم تلاش اوپک برای آرام کردن قیمت ها در اجلاس 145 روند افزایشی قیمت ها همچنان تداوم یافت. به هر حال اوپک همواره برای تثبیت بازار نفت و قیمت های عادلانه ای که منافع هر دو گروه تولید کننده و مصرف کننده را تامین کند، تا آنجایی که بتواند، تلاش می کند.

اما در پاسخ به این پرسش که آیا در این نشست سران، اوپک  تصمیم به افزایش تولید خواهد گرفت باید بگویم، در اجلاس سران، مسائل بلندمدت سازمان بررسی می شود مگر این که کشورهای عضو تصمیم به برگزاری نشست وزرا در حاشیه این اجلاس نمایند که احتمال آن بسیار ضعیف است و تاکنون این پیشنهاد از سوی چندین کشور عضو این سازمان از جمله ایران رد شده است.

 

گفت و گو از صفیه شیخ بابایی