اواخر دهه 60، در سال های پایانی جنگ تحمیلی، میانگین مصرف روزانه بنزین به  20 میلیون لیتر و در سال 1383 به روزانه 60 میلیون لیتر رسید؛ این یعنی رشد مثبت سالانه 5/12 درصدی. پایان جنگ دوران سازندگی را نوید می داد. کارخانه های خودروسازی داخلی همراه با افزایش جمعیت شهری رونق گرفتند. اما از آنچه که غفلت شد افزایش تعداد خودروهای پر مصرف و فرسوده بود. امری که باید به آن توسعه نیافتن متوازن شبکه حمل و نقل عمومی و  بهره نبردن از فناوری های اطلاعات و ارتباطات برای ساختن دولت الکترونیک به منظور کاهش سفرهای درون شهری  را افزود. همچنان که افزایش قابل توجه قاچاق بنزین با توجه به اختلاف زیاد قیمت بنزین داخل با کشورهای همسایه نیز اتخاذ تصمیمی جدی را ضروری می نمود.

همزمان با افزایش مصرف بنزین در کشور، در زمینه تولید فرآورده های نفتی گام های مهمی برداشته شد؛ با بهره برداری از پالایشگاه های اراک در سال 1372 و بندر عباس در سال 1376 ظرفیت تولید فرآورده های نفتی کشور از روزانه 18 میلیون لیتر به روزانه بیش از 40 میلیون لیتر رسید. این یعنی رشد 2 درصدی در تولید فرآورده های نفتی کشور.

با این وجود، فاصله تولید و مصرف بنزین در کشور روز به روز بیشتر و برای پر کردن این فاصله، بنزین مورد نیاز از طریق واردات تامین می شد؛ به طوری که واردات این فرآورده استراتژیک سال گذشته به روزانه 5/27 میلیون لیتر رسید.

برای کنترل روند فزاینده مصرف بنزین در کشور اجرای سیاست های قیمتی و اعمال محدودیت در مصرف لازم می نمود. پس بر اساس مصوبه مجلس در قالب قانون بودجه سال 1386 راه حل دوم انتخاب شد و دولت با همکاری مجلس شورای اسلامی برای کنترل مصرف سوخت و کاهش فشار بر بودجه و منابع درآمد عمومی، از ابتدای تیر 1386، تصمیم به توزیع بنزین با استفاده از کارت هوشمند سوخت گرفت.

یک سال و نیم از اجرای طرح اولیه مدیریت مصرف سوخت می گذشت که  آبان 1387 مرحله دوم سامانه هوشمند سوخت اجرایی شد. بر اساس این طرح، خودروهای دیزلی (گازوییل سوز) نیز سوخت مورد نیاز خود را با کارت هوشمند سوخت دریافت می کنند، اما بر خلاف بنزین، برای توزیع نفت گاز هیچ  گونه سهمیه بندی از سوی ستاد مدیریت حمل و نقل و سوخت کشور و وزارت نفت اعمال نشده است. البته به این طرح باید عرضه گاز مایع (ال.پی.جی) با کارت هوشمند را نیز افزود؛ طرحی که  در اواخر سال گذشته  به صورت آزمایشی در یکی از جایگاه های تهران اجرا شد.

مشاور معاون وزیر و مدیر سامانه هوشمند سوخت در شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران، در این باره به شانا می گوید: قیمت پایین و غیر واقعی، افزایش تعداد خودروها و عدم توسعه متوازن شبکه حمل و نقل عمومی از جمله عواملی بود که سبب افزایش بی رویه مصرف بنزین در کشور شد، به گونه ای که متوسط مصرف بنزین در بهار سال 1386 در یک رکورد تاریخی به روزانه 78 میلیون لیتر رسید.

دکتر امینی می افزاید: با توجه به افزایش 12 درصدی میانگین مصرف روزانه بنزین در سال های اخیر، تنها راه حل باقیمانده ایجاد محدودیت بر مصرف این فرآورده با استفاده از سیستم اطلاعاتی قدرتمند، برای کنترل مصرف بر اساس کاربری خودروهاست، تا علاوه بر جلوگیری از آثار منفی اقتصادی و اجتماعی کنترل مصرف، نوعی فرهنگسازی و برنامه ریزی مصرف را نیز در بین شهروندان ایجاد کند.

این درحالی است که بدون اجرای طرح سهمیه بندی سوخت خودروها مصرف بنزین به روزانه 86 میلیون لیتر می رسید. به عبارت دیگر، میانگین مصرف روزانه بنزین کشور در 21 ماه پیش از آغاز سهمیه بندی، روزانه 72 میلیون لیتر بود، که در مقایسه با متوسط مصرف روزانه 64 میلیون لیتر در 21 ماه سهمیه بندی، رشد منفی مصرف روزانه 8 میلیون لیتر بنزین را نشان می‌دهد.

امینی میزان صرفه جویی ارزی در مصرف بنزین را در این 21 ماه حدود 5/8 میلیارد دلار اعلام کرد و در نموداری به مقایسه میزان مصرف بنزین در 18 ماه سهمیه بندی پرداخت. نموداری که به ما نکات دیگری را نیز گوشزد می کند و آن اینکه اگر سهمیه بندی نمی شد، میزان مصرف به چه حدی می رسید.

مقایسه میزان مصرف بنزین در 18 ماه سهمیه بندی، 18 ماه پیش از شروع سهمیه بندی و میزان پیش بینی شده

مشاور معاون وزیر در شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران پروژه اجرای طرح کارت هوشمند سوخت برای خودروها را در به سه بخش بنزین، نفت گاز و کیف پول الکترونیک تقسیم می کند و ادامه می دهد: پس از اجرای طرح سهمیه بندی بنزین و ارائه این نوع سوخت با کارت هوشمند، بخش دوم طرح را از سال گذشته آغاز کردیم؛ بر اساس تجربه هایی که در بخش نخست پروژه به دست آورده بودیم، توانستیم بسیاری از مشکلات توزیع کارت های هوشمند سوخت در بخش نفت گاز را کاهش دهیم و بدون اعمال سهمیه‌بندی به اطلاعات مفیدی دست پیدا کنیم.

وی مصرف کنندگان نفت گاز را در دو گروه حمل و نقل و سایر مصارف (صنعتی و خانگی) تقسیم و تصریح کرد: بخش نخست شامل، حمل و نقل بار و مسافر است که نزدیک 45 تا 50 درصد مجموع مصرف نفت گاز کشور به این بخش اختصاص دارد و بخش سایر مصارف نیز شامل، نیروگاه ها و مصارف صنعتی و خانگی است که این بخش نیز حدود 50 درصد نفت گاز کشور را مصرف می کند.

به گفته امینی بر اساس مصوبه ستاد مدیریت حمل و نقل و سوخت کشور، خودروهای دیزلی تا پاپان آذرماه سال گذشته مهلت داشتند پلاک قدیم خود را به پلاک ملی تبدیل کنند، ولی با توجه به این که همه خودروهای دیزلی برای تعویض پلاک اقدام نکردند، با هماهنگی راهور (راهنمایی و رانندگی)، ستاد مدیریت حمل و نقل و سوخت و دستور وزیر نفت با جمع آوری کارت های جایگاه داران، از اول اردیبهشت ماه سال 1388 عرضه نفت گاز به خودروهای دیزلی تنها با کارت صاحب خودروی دارای پلاک ملی امکان پذیر شد.

امینی از کاهش مصرف روزانه بیش از پنج میلیون لیتر نفت گاز در فروردین ماه امسال خبر می دهد و به گفته او با اجرای طرح عرضه نفت گاز با کارت هوشمند سوخت، علیرغم عدم اعمال هرگونه سیاست سهمیه بندی، میزان مصرف این فرآورده فروردین ماه سال گذشته از روزانه 63 میلیون و یکصد هزار لیتر به روزانه 58 میلیون لیتر در فرودین ماه سال جاری کاهش یافت.

744 هزار و 338 کارت هوشمند سوخت نفت گاز در کشور صادر شده است که هم اکنون یک هزار و 819 جایگاه های عرضه نفت گاز با پنج هزار و 881 نازل وظیفه عرضه این محصول را به خودروهای دیزلی بر عهده دارند.

این درحالی است که میانگین مصرف روزانه نفت گاز در کشور حدود 78 میلیون لیتر است که با استقرار سامانه هوشمند سوخت، با آن که نظام سهمیه‌بندی هنوز برای نفت‌گاز اعمال نشده، تاکنون دو تا سه میلیون لیتر کاهش فروش در جایگاه‌هایمان داشته‌ایم.

ادامه عرضه نفت گاز به مصرف کنندگان بخش غیر حمل و نقل

عرضه نفت گاز با کارت هوشمند سوخت، سهمیه بندی تلقی نمی شود و میزان سوخت رسانی به وسایل گازوئیل سوز مانند اتوبوس ها، کامیون ها و خودروهای دیزلی بر اساس تقسیم بندی هایی صورت می گیرد که از سوی راهور و وزارت راه و ترابری ارائه شده و هر خودرو به میزان مصرف معمول می تواند از این سوخت استفاده کند.

عرضه نفت گاز به مصرف کنندگان این فرآورده در بخش غیرحمل و نقل در چارچوب قوانین گذشته ادامه دارد و پس از اجرای پروژه عرضه نفت گاز با کارت هوشمند سوخت برای این گروه از مصرف کنندگان حواله دریافت سوخت صادر و آنها پس از مراجعه به جایگاه های معین سوخت مورد نیاز خود را طبق تعاریف مشخص و مدون دریافت می کردند.

مدیر سامانه هوشمند سوخت کشور، درباره تعداد جایگاه های معین در کشور حدود 800 باب اعلام می کند و می گوید: این جایگاه ها در قالب چارچوب های تعیین شده از سوی شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی سوخت مورد نیاز مردم را در اختیار مصرف کنندگان بخش غیر حمل و نقل قرار می دهند و مصرف کنندگان مانند گذشته می توانند سوخت مورد نیاز خود را با ارائه حواله در همین جایگاه ها دریافت کنند و این مسئله هیج مشکلی در کنترل و مدیریت نفت گاز مصرفی ایجاد نمی کند.

با اجرای طرح عرضه نفت گاز با کارت هوشمند سوخت، علیرغم اعمال نکردن هرگونه سیاست سهمیه بندی،  مدیریت مطلوبی روی میزان مصرف این فرآورده صورت پذیرفته است.

وی با تاکید بر این که ستاد سامانه هوشمند سوخت از مصرف منطقی نفت گاز در کشور استقبال می کند و ادامه می دهد: میزان استفاده گازوئیل در کشور نشان دهنده فعالیت ناوگان حمل و نقل عمومی کشور است که می تواند سبب توفیق اقتصادی کشور وکاهش میزان استفاده از بنزین در خودروهای شخصی شود.

اجرای طرح تبدیل پلاک قدیم موتور سیکلت ها به پلاک ملی

مدیر سامانه هوشمند سوخت با اظهار امیدواری از ساماندهی اطلاعات موتورسیکلت ها در کشور، ادامه می دهد: هنگام توزیع کارت هوشمند سوخت موتورسیکلت ها بیش از یک میلیون داده و اطلاعات از ناجا دریافت کردیم، اما بر اساس تجربه قبلی در بنزین و جلوگیری از بروز مشکلات احتمالی، طرح خوداظهاری را اجرا کرده و موتورسیکلت ها نیز دارای کارت هوشمند سوخت شدند.

چهار رقم آخر کدملی دارندگان خودروهای دیزلی و بنزینی رمز کارت سوخت هوشمند آنها محسوب می شود

امینی درباره رمزگذاری روی کارت هوشمند سوخت نفت گاز گفت: بر اساس تجربه هایی که در بخش اول طرح سامانه هوشمند سوخت یعنی توزیع بنزین به دست آوردیم از زمان آغاز ثبت نام کارت هوشمند سوخت برای خودروهای دیزلی به ثبت نام کنندگان حقیقی و حقوقی اعلام کردیم که چهار رقم آخر سمت راست کدملی این افراد به عنوان رمز کارت هوشمند آنها در نظر گرفته می شود.

مدیر سامانه هوشمند سوخت،درباره رمزدارکردن کارت های هوشمند سوخت بنزین و موتور سیکلت گفت: از آذر ماه سال 86 طرح رمز دار کردن کارت های سوخت بنزین و موتور سیکلت به صورت اختیاری اجرا کردیم که با اجرای این طرح حدود پنج میلیون کارت رمز گذاری شدند.

به گفته وی از ابتدای سال جاری همه دارندگان کارت های جدید سوخت بنزین و همچنین کارت های المثنی برای استفاده از کارت هوشمند و دریافت بنزین موظف شدند چهار رقم پایانی سمت راست کد ملی خود را به عنوان رمز وارد کنند.

عرضه گازوئیل به خودروها بر اساس مسافت طی شده

امینی اجرای طرح عرضه گازوئیل به خودروهای دیزلی بر مبنای پیمایش را از دیگر برنامه های شرکت برای کنترل و بهینه سازی مصرف سوخت در کشور عنوان می کند و می گوید: بر اساس این طرح، میزان سوختی که به این خودروها تحویل داده می شود، متناسب با مسافتی است که در شبانه روز می پیمایند.

وی افزاید: مرحله آزمایشی این طرح هم اکنون روی تعدادی از نفت کش های شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی در حال اجرا است و به زودی نتایج حاصل از اجرای این طرح استخراج و در صورت آماده شدن زیر ساخت های نرم افزاری و سخت افزاری مورد نیاز و موفقیت این طرح پس از تصویب ستاد مدیریت حمل و نقل سوخت کشور روی همه خودروهای دیزلی اجرایی می شود.

عرضه ال.پی.جی با کارت هوشمند

مدیر سامانه هوشمند سوخت، از صدور کارت هوشمند سوخت گاز مایع (LPG) برای خودروهای عمومی خبر می دهد و ادامه می دهد: هم اکنون این طرح به صورت آزمایشی در یکی از جایگاه های تهران در حال انجام است و به زودی در 22 جایگاه دیگر سراسر کشور راه اندازی می شود.

اجرای طرح منطقه ای کردن بنزین در کشور

وی درباره اجرای طرح منطقه ای کردن بنزین یادآور می شود: پس از سال ها تلاش همکارن مان در بخش های مختلف مدیریت سامانه هوشمند سوخت و شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی، اجرای آزمایشی این طرح با اولویت مناطق مرزی و قاچاق خیز در دو منطقه زابل و سراوان در استان سیستان و بلوچستان آغاز شد که در صورت موفقیت آمیز بودن آن در دیگر شهر های مرزی کشور از جمله چابهار و مناطق جنوبی اجرا می شود.

مشاور معاون وزیر نفت در امور پالایش و پخش فرآورده های نفتی ادامه می دهد: همه پیش نیازهای فنی و اجرای آزمایشی طرح انجام شده و در انتظار ابلاغ سیاست های دولت برای اجرایی کردن در سایر مناطق کشور هستیم.

به گفته امینی با اجرایی شدن این طرح، سهمیه بنزین خودروهای عمومی با توجه به منطقه تردد آنها اختصاص می یابد.

تجهیز 300 جایگاه سوخت به سامانه پرداخت الکترونیک

امینی پرداخت الکترونیک وجه سوخت را نیز بخشی از مزایای اجرای طرح کارت هوشمند سوخت می داند و از اجرای این طرح در 300 جایگاه کشور تا پایان 6 ماه نخست امسال می گوید: هم اکنون این طرح در برخی جایگاه های تهران به صورت آزمایشی در حال اجراست و پیش بینی می شود تا پایان خرداد ماه در بیش از 30 جایگاه در تهران اجرا شود.

وی ادامه می دهد: پرداخت الکترونیک جز تعهدهای بانک ملت است، ولی به دلیل محدودیت سوییچ هایی که دارد باید با بانک های دیگر هم هماهنگ کند؛ بنابراین امیدواریم بتوانیم تا پایان سال این طرح را بر اساس توانمندی های زیرساختی اینترنت به طور کامل اجرایی کنیم.

طرح کیف پول الکترونیک، بخش پایانی اجرای طرح کارت هوشمند سوخت

به گفته مشاور مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران طرح کیف پول الکترونیک به عنوان بخش پایانی پروژه کارت هوشمند سوخت با شتاب بسیاری در دستور کار این شرکت قرار گرفته است.

با استفاده از کارت هوشمند به عنوان کیف پول الکترونیک، دارندگان این کارت‌ها می‌توانند به میزان دلخواه در حساب کارت خود پول واریز و از این حساب برای پرداخت پول بنزین و خریدهای محدود مانند پارکینگ‌ها و رستوران‌ها استفاده کنند. شبکه طراحی شده برای کارت هوشمند سوخت شبکه‌ای دقیق و با ضریب امنیت بالا و هشت سطح امنیتی است.

در سال های اخیر اجرای موفقیت آمیز طرح های کنترل و کاهش مصرف سوخت در کشور را باید تلاشی هوشمندانه برای اصلاح نظام اقتصادی و مکانیزم بهینه سازی مصرف انرژی دانست، به طوری که اگر سامانه هوشمند کارت سوخت اجرایی نمی‌شد، ‌به‌ طور قطع، مصرف روزانه بنزین در کشور به بیش از 86 میلیون لیتر می‌رسید.

این در حالی است که به گفته مهندس شهنازی زاده، با همکاری مردم روزانه 22 میلیون لیتر در مصرف این فرآورده صرفه‌جویی شده است. پیش از اجرای طرح کارت هوشمند نفت گاز روزانه 78 میلیون لیتر از این محصول در کشور مصرف می شد، ولی با استقرار سامانه هوشمند سوخت، با آن که نظام سهمیه‌بندی هنوز برای نفت‌گاز اعمال نشده، تاکنون حدود دو تا سه میلیون لیتر مصرف این فرآورده کاهش داشته است.

ولی نباید این نکته را فراموش کرد که اگر روند مصرف سوخت در کشور مانند گذشته ادامه یابد، توسعه اقتصاد ملی با محدودیت و پیام های غلط متعددی مواجه است؛ امری که یافتن محل صحیح در سرمایه گذاری اقتصادی و تخصیص کلان منابع در اقتصاد را با دشواری و انحراف بسیار مواجه می کند.

                                                                                          کوثر شهنی فیض- گروه پالایش و پخش شانا