وجود 9 درصد ذخایر نفت و 16 درصد ذخایر گاز جهان در ایران، صنعت پتروشیمی را به مزیت نسبی کشور تبدیل کرده است و شرکت ملی صنایع پتروشیمی با تکیه بر این اصل می تواند به عنوان طلایه دار توسعه صنعتی کشور عمل کند. ایجاد صنعت پتروشیمی در ایران بیش از 40 سال قدمت دارد و فعالیت آن از سال 1330 خورشیدی که وزارت اقتصاد وقت، «بنگاه شیمیایی کشور» را به منظور گسترش صنعت پتروشیمی تاسیس کرد، آغاز می شود. برای نخستین بار واحد تولید کود شیمیایی مجتمع پتروشیمی شیراز در سال 1342 خورشیدی به بهره برداری رسید و در پایان همان سال نیز شرکت ملی صنایع پتروشیمی با مالکیت دولت و تحت پوشش شرکت ملی نفت ایران تاسیس شد تا تمام فعالیت های مربوط به ایجاد و توسعه صنایع پتروشیمی در این شرکت متمرکز شود. توسعه صنعت پتروشیمی تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، در قالب سه برنامه عمرانی در فاصله سال های 1343 تا 1356 مد نظر قرار گرفت که تامین نیاز داخلی کشور به کودهای شیمیایی و برخی مواد پایه شیمیایی و پتروشیمیایی از اهداف عمده این سه برنامه بود و طرح هایی برای تولید انواع کود شیمیایی با استفاده از گازهای همراه نفت و طرح های تولید محصولات جدید مانند دوده، گوگرد، گاز مایع، سودسوزآور، کربنات و بیکربنات سدیم، پی وی سی و مواد نرم کننده پلاستیک اجرا شد. احداث مجتمع های پتروشیمی رازی (شاهپور)، آبادان، پازارگاد، کربن اهواز (ایران)، خارگ، فارابی (ایران نیپون) و طرح های توسعه پتروشیمی شیراز و انجام بخش عمده ای از احداث پتروشیمی بندر امام (ایران-ژاپن) از فعالیت های این دوره است. در سال 1356 خورشیدی کل تولید محصولات میانی و نهایی شرکت ملی صنایع پتروشیمی به 2 میلیون و 700 هزار تن رسید و در سال های منتهی به سال 1356 کل سرمایه گذاری انجام شده در شرکت ملی صنایع پتروشیمی حدود 110 میلیارد ریال بود، در پایان سال 56 همچنین حدود 6 هزار و 800 نفر در شرکت ملی صنایع پتروشیمی مشغول به کار بودند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و از سال 1358 تا سال 1367 که جنگ تحمیلی پایان یافت، بیشتر فعالیت های شرکت ملی صنایع پتروشیمی در پشتیبانی از جبهه های جنگ خلاصه شد ولی با پایان جنگ تحمیلی، فعالیت های این شرکت برای بازسازی و نوسازی واحدهای آسیب دیده در جنگ آغاز شد. در این دوره کل سرمایه گذاری این شرکت به 420 میلیارد ریال بود و شرکت توانست طرح توسعه پتروشیمی شیراز و کلرآلکالی را تکمیل و اجرای طرح های متانول شیراز، مجتمع پتروشیمی اراک و واحد دی آمونیم فسفات رازی را آغاز کند. در این دوره شرکت طراحی-مهندسی صنایع پتروشیمی در قالب طرح متانول اول در شیراز شکل گرفت و برای نخستین بار کارطراحی تفصیلی در کشور انجام شد. در سال 1367 خورشیدی مجتمع پتروشیمی شیراز به بیشترین مقدار تولید خود پس از انقلاب دست یافت و همزمان تولید مجدد در فازهای اول و دوم مجتمع پتروشیمی رازی آغاز شد. مجموع تولید مجتمع های پتروشیمی در سال 67 به 880 هزار تن رسید که حدود 270 هزار تن گوگرد به ارزش 26 میلیون دلار فروش داخلی بود و 430 هزار تن محصولات شیمیایی به ارزش 5 میلیارد ریال نیز صادر شد. تعداد شاغلان در شرکت ملی صنایع پتروشیمی نیز در سال 1367 به 11 هزار و 200 نفر رسید. نخستین مرکز آموزش حرفه ای صنایع پتروشیمی در بندر امام فعالیت خود را با پذیرش کارآموز آغاز کرد و دوره های متفاوت آموزشی در این سال ها در حد 110 هزار نفرساعت اجرا شد. در فاصله سال های 1368 تا 1373 که نخستین برنامه توسعه کشور اجرا شد، فعالیت های این شرکت بر بازسازی و نوسازی واحدها و مجتمع های تولیدی خسارت دیده متمرکز شد. تامین نیاز صنایع پایین دستی و اجرای طرح جایگزینی واردات، صدور محصولات پتروشیمی و کمک به رهایی از اقتصاد تک محصولی در بلندمدت، فراهم کردن زمینه های رشد صنعت غیروابسته و پایه ریزی فناوری داخلی، همچنین استفاده بیشتر از امکانات داخل کشور از اهداف مهم برنامه اول توسعه در بخش پتروشیمی به شمار می رود. در سال های اجرای این برنامه 10 طرح عمرانی جدید اجرا شد و بهره برداری از طرح های دی آمونیم فسفات رازی، متانول اول شیراز، پتروشیمی بندر امام، پتروشیمی اصفهان، فاز اول پتروشیمی اراک و گسترش دوده صنعتی اهواز در طول این برنامه آغاز شد. بهره برداری تدریجی از طرح های جدید موجب شد تا ظرفیت تولید شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران از 5 میلیون و 500 تن در سال 68 با رشد متوسط سالانه 5/13 درصد به 10 میلیون و 300 هزار تن در سال 73 برسد. در این دوره کل سرمایه گذاری شرکت به 7 هزار و 500 میلیارد ریال رسید که بخش ارزی آن با 4 میلیارد و 300 میلیون دلار 50 درصد کل سرمایه گذاری را تشکیل می داد. برآورده شدن بخشی از هدف انتقال فنآوری و به کارگیری نیروهای متخصص داخلی برای انجام مراحل مهندسی، ساختمان و نصب طرح های عمرانی پتروشیمی از ویژگی های اجرایی برنامه اول بود و دو شرکت وابسته یعنی شرکت طراحی و مهندسی صنایع پتروشیمی و شرکت ساختمان و نصب صنایع پتروشیمی، به منظور ارتقای توانمندی های اجرای طرح های پتروشیمی تاسیس شدند. تولید صنایع پتروشیمی در سال های برنامه اول توسعه از 2 میلیون و 400 هزار تن در سال 68 با رشد متوسط سالانه 5/25 درصد در سال 73 به 7 میلیون و 500 هزار تن و حجم صادرات مواد پتروشیمی که در سال 68 در مجموع 360 هزار تن به ارزش 30 میلیون دلار بود، در سال 1373 به 1 میلیون و 900 هزار تن و ارزش 270 میلیون دلار رسید. روند افزایشی تولید مواد پتروشیمی در سال های اجرای برنامه اول توسعه، سهم صادرات محصولات پتروشیمی را در صادرات غیر نفتی کشور از 7/2 درصد در ابتدای برنامه اول به 6/5 درصد در سال پایانی این برنامه رساند. در این دوره میانگین سهم پتروشیمی در صادرات بخش صنعت 1/4 درصد بود. در این دوره بازار خاور دور 51 درصد محصولات صادراتی ایران را خریداری می کرد و بازار هند 24 درصد، بازار اروپا 11 درصد و بازار خاورمیانه 10 درصد بازارهای صادراتی محصولات پتروشیمی ایران را شامل می شدند. در سال های اجرای برنامه اول توسعه، فروش داخلی محصولات پتروشیمی از 550 هزار تن و ارزش 32 میلیارد ریال به بیش از 2 میلیون و 750 هزار تن و ارزش 800 میلیارد ریال افزایش یافت. ارزش افزوده ناشی از تولید و فروش محصولات پتروشیمی نیز در سال های نخست اجرای برنامه اول توسعه 680 میلیارد ریال بود که در پایان این برنامه به 4 هزار میلیارد ریال افزایش یافت. سهم صنایع پتروشیمی در تولید ناخالص داخلی کشور در این سال ها با به تولید رسیدن طرح های برنامه اول توسعه از حدود 25/0 درصد به 08/1 درصد رسید و در بخش صنعت نیز این سهم از 5/2 درصد به 3/5 درصد افزایش یافت. با بهره برداری از طرح های جدید نیروی انسانی شاغل از 12 هزار و 300 نفر در سال 68 به 18 هزار و 300 نفر در سال 73 رسید، ضمن آن که در برنامه اول توسعه آموزش های کوتاه مدت فنی و غیرفنی 13 هزار و 500 نفر با صرف 500 هزار نفر- ساعت عملی شد. شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران در سال های اجرای برنامه پنجساله دوم توسعه از سال 1374 تا 1378 فعالیت های خود را با اهداف افزایش سوددهی، توسعه صادرات، گسترش خصوصی سازی و افزایش تولید و تنوع محصولات دنبال کرد. با آغاز بهره برداری از طرح های باقیمانده از برنامه اول توسعه شامل فاز دوم و بوتاکلر پتروشیمی اراک، ارومیه، خراسان و تبریز در سال های نخستین برنامه پنجساله دوم و طرح متانول پتروشیمی خارگ در پایان سال 78 ظرفیت سالانه تولید محصولات پتروشیمی این شرکت به 11 میلیون تن رسید و با تداوم سرمایه گذاری در طرح ها و مجتمع های در دست احداث، حجم سرمایه گذاری در این برنامه به 8 هزار و 350 میلیارد ریال شامل 1 هزار و 70 میلیون دلار رسید. در سال های اجرای برنامه دوم توسعه، منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی در محدوده بندر امام برای اجرای طرح های پتروشیمی و صنایع وابسته و به منظور اجرای سیاست جلب سرمایه گذاری خارجی و افزایش صادرات غیر نفتی ایجاد شد و اجرای 10 طرح از جمله طرح تولید محصولات ویژه ای مانند PET و پلیمرهای مهندسی برای ایجاد تنوع در محصول و پاسخگویی به روند فزاینده تقاضا برای فرآورده های پتروشیمی پیش بینی شد، هرچند که طرح های برنامه پنجساله دوم توسعه به جز پارازایلین بندر امام و متانول دوم سایر طرح ها در طول برنامه پنجساله سوم توسعه اجرا شد. میزان فروش شرکت ملی صنایع پتروشیمی در سال های اجرای برنامه دوم توسعه، با عرضه محصولات جدید به بازار رشد چشمگیری داشت و در سال 78 فروش داخلی تا 3 میلیون و 800 هزار تن، به ارزش 4 هزار و 300 میلیارد ریال افزایش یافت. صادرات محصولات پتروشیمی نیز به 2 میلیون و 900 هزار تن و ارزش 580 میلیون دلار با رشد سالیانه 16 درصد رسید. در سال های اجرای برنامه دوم توسعه، سهم صنعت پتروشیمی از کل صادرات غیرنفتی کشور نسبت به پایان برنامه اول توسعه به 2/17 درصد و در صادرات بخش صنعت به 7/30 درصد ارتقا یافت، ضمن آنکه چند دفتر فروش در مراکز مبادلات محصولات از جمله در هندوستان، چین، سنگاپور و امارات عربی متحده به منظور حضور موثر در بازارهای بین المللی تاسیس شد. ارزش افزوده تولیدات پتروشیمی در پایان برنامه دوم توسعه به 4 هزار و 500 میلیارد ریال رسید که رشدی برابر 113 درصد داشت. سهم صنعت پتروشیمی از تولید ناخالص داخلی کشور در همین سال به 04/1 درصد رسید و سهم آن از ارزش افزوده بخش صنعت به 8 درصد افزایش یافت. تعداد افراد شاغل در شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در پایان سال های اجرای برنامه دوم توسعه کشور 12 هزار و 600 نفر بود. اجرای برنامه سوم توسعه از سال 1379 خورشیدی بر پایه تجربیات به دست آمده از اجرای برنامه های اول و دوم به عنوان سرآغازی برای جهانی شدن صنعت پتروشیمی کشور بود که مرحله نوینی برای جهانی شدن فعالیت های شرکت ملی صنایع پتروشیمی است. ارتقای جایگاه صنعت پتروشیمی در صادرات غیر نفتی، علاوه بر جهش در میزان تولید و فروش، از ویژگی های متمایز برنامه سوم توسعه است و در قالب آن اجرای بیشتر طرح های برنامه دوم توسعه که مراحل اجرایی آن آغاز شده بود، استفاده بهتر از ظرفیت های موجود و ایجاد ظرفیت های تولیدی جدید، نوسازی و بازسازی واحدهای قدیمی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر مد نظر قرار گرفت. حداکثر استفاده از توانمندی های مهندسی و فنی داخلی، تجهیز مناطق ویژه اقتصادی، توسعه صادرات، خصوصی سازی، حمایت از سرمایه گذاری بخش خصوصی و گسترش تحقیق و توسعه نیز از دیگر اهداف اصلی برنامه پنجساله سوم توسعه در صنایع پتروشیمی است. اجرای طرح های جدید با هدف تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر و استفاده حداکثر از خوراک های اتان و مایعات گازی در برنامه سوم توسعه مورد توجه قرار گرفت و منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس به دلیل ارتباط با منابع گاز طبیعی میدان پارس جنوبی برای اجرای این طرح ها مکان مناسبی تشخیص داده شد که هم اکنون امکانات زیربنایی در این منطقه در دست تکمیل است و عملیات اجرایی 6 طرح عمده پتروشیمی با مقیاس های اقتصادی روز و 4 طرح مشارکتی در آن اجرا می شود. بهره برداری از این طرح ها با تکمیل فاز اول بندر پتروشیمی پارس، اسکله مایعات منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی و پروژه خطوط انتقال خوراک و محصول در پایان سال 82 آغاز می شود و انتظار می رود طرح های تولیدی در سال 83 به بهره برداری برسند. حجم سرمایه گذاری های شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران با محاسبه طرح های زیربنایی نظیر بندر پتروشیمی پارس در طول برنامه پنجساله سوم بیش از 10 میلیارد دلار می شود. در سال های اجرای برنامه سوم توسعه، تولید محصولات پتروشیمی از 11 میلیون تن در سال 78 به 13 میلیون تن در سال 81 رسیده است و انتظار می رود این تولید به 22 میلیون و 500 هزار تن در سال های 83 و 84 برسد. میزان صادرات و فروش داخلی شرکت ملی صنایع پتروشیمی در سال 81 به ترتیب 3 میلیون و 900 هزار تن به ارزش 940 میلیون دلار و 4 میلیون و 300 هزار تن به ارزش 7 هزار و 400 میلیارد ریال بوده است و پیش بینی می شود در سال پایانی برنامه صادرات به 7 میلیون و 300 هزار تن به ارزش 2 میلیارد دلار و فروش داخلی آن به 6 میلیون و 700 هزار تن به ارزش 13 هزار میلیارد ریال برسد. سهم پتروشیمی در صادرات غیرنفتی در سال 81 به 3/21 درصد افزایش یافت که نشان دهنده رشدی برابر 6/23 درصد در این دوره است. سهم صنعت پتروشیمی از صادرات غیرنفتی کشور در برنامه سوم توسعه برابر 9/23 درصد پیش بینی شده است. این سهم در صادرات بخش صنعت نیز در پایان سال سوم برنامه توسعه با میانگین رشد سالانه 6/15 درصد 5/35 درصد برآورد می شود، ضمن آنکه پیش بینی می شود در پایان برنامه سوم توسعه سهم محصولات پتروشیمی در صادرات بخش صنعت به حدود 7/45 برسد. ارزش افزوده محصولات پتروشیمی در پایان سال 81 به 8 هزار و 600 میلیارد ریال رسید که نسبت به شروع برنامه اول توسعه 12 برابر رشد داشته است و پیش بینی می شود با راه اندازی طرح های برنامه دوم و سوم توسعه ارزش افزوده شرکت ملی صنایع پتروشیمی در سال 83 به بیش از 11 هزار و 800 میلیارد ریال برسد که نشان می دهد سهم این شرکت در تولید ناخالص داخلی در سال سوم این برنامه به 8/1 درصد رسیده است و در پایان برنامه سوم به 1/2 درصد خواهد رسید که 8 برابر رقم مشابه در شروع نخستین برنامه پنجساله توسعه در بخش پتروشیمی کشور است. بر اساس برنامه ریزی های انجام شده، در پایان سال 81 سهم پتروشیمی از کل تولید صنعت کشور به 76/10 درصد رسیده است که در پایان سال 83 حدود 4/11 درصد خواهد شد. در پایان سال 81 حدود 15 هزار نفر در شرکت ملی صنایع پتروشیمی شاغل بودند و پیش بینی می شود با راه اندازی طرح های جدید در سال های 82 و 83 حدود 2 هزار نفر نیروی انسانی متخصص جذب و در این صنعت مشغول به کار شوند. تا این زمان از اجرای برنامه سوم توسعه علاوه بر بهره برداری از طرح های MTBE و پارازایلین بندر امام، پلیمرهای مهندسی و فازهای اول الفین ششم و آروماتیک سوم، سایر طرح ها نیز در مرحله پایانی نصب است که به تدریج در خط تولید قرار خواهند گرفت. در تنظیم برنامه پنجساله چهارم توسعه، اولویت در استفاده از خوراک گاز طبیعی، اتان، میعانات گازی، NGL و محصولات جانبی و مواد میانی مجتمع ها بوده است و استفاده از حداکثر امکانات و توانمندی های داخلی، اجرای طرح های جدید با بهره گیری از سرویس های جانبی متمرکز در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی مورد تاکید قرار گرفته است. در چشم انداز سال 1394 دستیابی به تولیداتی به ارزش 26 میلیارد دلار پیش بینی شده است که حدود 20 میلیارد دلار آن ارزش محصولات قابل فروش خواهد بود و جذب منابع سرمایه گذاری و گسترش مالکیت بخش های خصوصی داخلی و خارجی در کل مالکیت صنعت پتروشیمی و رساندن سهم بخش خصوصی به حدود 50 درصد از هدف های دیگر این برنامه است. طرح های پیش بینی شده در برنامه چهارم توسعه به طور مستقل یا به صورت مشارکتی اجرا می شود و با اجرای آنها طیف وسیعی از محصولات پلیمری و شیمیایی، کود، سوخت و دیگر محصولات موردنیاز صنایع پایین دستی تولید خواهد شد. پیش بینی شده است که حجم سرمایه گذاری های صنعت پتروشیمی در برنامه پنجساله چهارم توسعه کشور بالغ بر 11 میلیارد دلار شود. بر اساس مصوبه هیات دولت، به منظور ایجاد توازن در توسعه پایدار با عنوان تعادل منطقه ای و توسعه صنایع پتروشیمی مادر و پایین دستی در استان های محروم غربی، خط لوله انتقال اتیلن از واحدها و منابع پتروشیمی در منطقه پارس جنوبی در دستور کار قرار گرفته است و هم اکنون مراحل مهندسی و تدارکات را می گذراند. انتظار می رود با ساخت واحدهای مادر که در برنامه چهارم توسعه در منطقه پارس جنوبی برنامه ریزی شده است، بتوان در طرح های برنامه های پنجساله چهارم و پنجم توسعه 5 مجتمع پلیمری هریک با حدود 300 هزار تن ظرفیت در سال را در این استان ها اجرا کرد. تولید 12 میلیون تن اتیلن، 10 میلیون تن پلیمر، 8 میلیون و 500 هزار تن اوره، 7 میلیون و 500 هزار تن متانول و 4 میلیون تن آروماتیک از اهداف تعیین شده برای اجرای برنامه های پنجساله چهارم و پنجم است که بالاترین سهم تولید اتیلن و اوره را در خاورمیانه نصیب ایران می کند. برای رسیدن به اهداف تعیین شده، شرکت ملی صنایع پتروشیمی سالانه تا 10 میلیون تن اتان و روزانه 183 میلیون مترمکعب گاز طبیعی، 315 هزار بشکه مایعات گازی و 400 هزار بشکه مایعات گازی نیاز دارد که شرکت ملی نفت ایران و شرکت ملی گاز آن را تامین خواهند کرد.