در مسیر خط لوله مارون-اصفهان، دومین مسیر سخت گذر در دنیا خط لوله مارون-اصفهان دومین خط لوله ای است که در مسیر های سخت گذر و دشوار دنیا ساخته شده است. مقام اول از آن خط لوله ای در آلاسکا است و مسیر کوهستانی و پر نشیب و فراز خط لوله مارون-اصفهان، دومین رتبه را در بین خطوط لوله دنیا دارد. مسیری که از میدان های نفتی جنوب در اهواز شروع می شود و پس از گذر از ارتفاعات زاگرس به دشت اصفهان می رسد. خط لوله مارون- اصفهان، یکی از شاهرگ های اصلی انتقال نفت خام از میدان های جنوب کشور از جمله اهواز و آغاجاری است تا خوراک پالایشگاه اصفهان و بخشی از خوراک پالایشگاه تهران را تامین کند. این خط لوله ۴۳۵ کیلومتر طول دارد و روزانه حدود ۵۵۰ هزار بشکه نفت خام را منتقل می کند و مدیریت آن به عهده شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت اصفهان است. این شرکت که مسئولیت انتقال نفت از مرکز انتقال نفت شهید جابر آل خمیس در ۲۵ کیلومتری شهر امیدیه با خطوط لوله ۳۶ و ۳۰ و ۳۲ اینچ را به عهده دارد، فرآورده های نفتی پالایشگاه بندر عباس را نیز از منطقه جنوب شرق با خط لوله ۱۶ اینچ دریافت و به وسیله خطوط لوله ۲۴ و ۱۸ اینچ که هر کدام ۳۷۱ کیلومتر طول دارند، به تاسیسات تهران منتقل می کند. همچنین این شرکت، نفت کوره دریافتی از پالایشگاه اصفهان را به وسیله خط لوله ۱۲ اینچ به طول ۴۵ کیلومتر به نیروگاه اسلام آباد و پایانه آب نیل انتقال می دهد تا از آنجا نفت کوره به وسیله خطوط ریلی قطار به بندر عباس برای صادرات حمل شود. در طول مسیر خطوط لوله این منطقه برای حفظ فشار و قدرت انتقال نفت خام، 6 مرکز انتقال نفت ساخته شده است و ۲۶ ایستگاه مخابرات وظیفه برقراری ارتباط بین مراکز خطوط انتقال نفت منطقه با مرکز و یکدیگر را انجام می دهند. اولین ایستگاه انتقال نفت خطوط لوله مارون- اصفهان در استان خوزستان، ایستگاه ششم در استان چهارمحال و بختیاری و دو ایستگاه آخر در استان اصفهان قرار دارد. ایستگاه های انتقال نفت خط لوله مارون- اصفهان که مسیر آن از دشت های استان خوزستان و کوه ها و ارتفاعات زاگرس می گذرد تا به دشت اصفهان و از آن پس به تهران برسد، از نظر آب و هوایی تنوع زیادی دارند و در حالی که کارکنان ایستگاه های استان خوزستان مجبور به کار در هوای بسیار گرم منطقه هستند، کارکنان ایستگاه های کوهستانی در فصل های سرد با سرما دست و پنجه نرم می کنند. ایستگاه های انتقال نفت در مسیر خطوط لوله از حیاتی ترین تاسیسات نفتی هستند، زیرا وظیفه پمپ و تلمبه نفت خام درون خط لوله را که به دلیل طول و ارتفاع مسیر افت فشار می یابد، به عهده دارند و به انتقال نفت خام از میدان ها تا پالایشگاه ها شتاب می بخشند. هر ایستگاه انتقال نفت شامل ژنراتورهای تولید برق و توربین هایی است که وظیفه پمپ نفت را انجام می دهند و کارکرد درست آنها به دلیل اهمیت انتقال پیوسته نفت خام و خوراک رسانی مرتب به پالایشگاه ها ضروری است؛ به طوری که در صورت بروز حوادث یا نیاز به تعمیر بخشی از خطوط لوله، باید عملیات تعمیر و تعویض به سرعت انجام شود و دقایق و ساعت ها اهمیت ویژه ای در کار کارکنان این مراکز دارد. بهروز نوع خواه، مدیر شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت منطقه اصفهان، درباره ویژگی های خط لوله مارون- اصفهان می گوید: این خط لوله با ظرفیت انتقال ۵۵۰ هزار بشکه نفت خام در روز طراحی شده است و علاوه بر تامین خوراک پالایشگاه اصفهان و تهران، گاهی بخشی از خوراک پالایشگاه تبریز را هم تامین می کند. این خط لوله با ارتفاع ۷۳ متر از سطح دریا از تلمبه خانه شماره ۲ شروع می شود و تا ارتفاع دو هزار و ۵۳ متری در تلمبه خانه شماره ۶ تقویت فشار می شود. ارتفاع منطقه ای که خط لوله مارون- اصفهان از آن عبور می کند، باعث می شود تا این تلمبه خانه ها فشار خط را تا سه هزار و ۶۰۰ متر مکعب در ساعت حفظ کنند تا نیاز نفت خام پالایشگاه ها تامین شود. ارتفاع این خط لوله که از کوه های زاگرس می گذرد، در بعضی قسمت ها مثل گردنه زره به دو هزار و ۸۰۰ متر از سطح دریا هم می رسد. نوع خواه مشکلاتی را که گذر خط لوله از مناطق کوهستانی ایجاد می کند، بر می شمرد و می گوید: مهم ترین مشکل این خط لوله، رانش پذیر بودن کوهستانی است که لوله ها از آن عبور می کند. این مشکل بعد از ساخت سد کارون ۳ شدت گرفته و تکانه های زمین با آبگیری سد افزایش یافته است، زیرا پیشتر رودخانه ای با ارتفاعی حدود دو متر از این منطقه عبور می کرد اما در حال حاضر ۲۱۰ متر آب در منطقه جمع شده است که این مسئله در محیط اطراف سد و کوه های منطقه تغییراتی داده است. وی ادامه می دهد: رانش زمین آسیب های زیادی به خط لوله می زند، به عنوان مثال دو سال پیش سنگی روی قسمتی از خط لوله افتاد و آن را له کرد و با توجه به نزدیکی قسمت آسیب دیده به سد، عملیات خاصی اجرا شد تا ۲۰متر از خط لوله تعویض شود. به دلیل رانش پذیری منطقه پروژه های خاصی در این خط اجرا شده است و تاسیسات و تجهیزات ویژه ای در نظر گرفته ایم. هزینه های بالای ساخت و سختی نگهداری خطوط لوله 30 سال پیش با امکاناتی بسیار کمتر از امروز خط لوله مارون- اصفهان در مسیری ساخته شد که تا سختی و دشواری آن دیده نشود، تصور بزرگی کاری که انجام شده، ناممکن است. در کنار اهمیت و بزرگی ساخت این خط لوله 435 کیلومتری، ترمیم و نگهداری آن نیز امری مهم است که اگر نبود تلاش های شبانه روزی نگاهبانان آن، شاید امروز اثری از ۴۳۵ کیلومتر خط لوله مارون اصفهان نمانده بود. مدیر شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت منطقه اصفهان درباره نگهداری این خط لوله می گوید: مشکلات زیادی برای نگهداری آن وجود داشته است، اما با اقدام های انجام شده در حال حاضر مسئله خاصی در بهره برداری از خط لوله مارون-اصفهان نداریم. از جمله این اقدام ها، پیگ رانی هوشمند است که با کمک آن نقاط ضعف شناسایی و ترمیم شده است. قسمت هایی از خط لوله که ترمیم آن دشوار است نیز، به وسیله کامپوزیت پوشانده و تقویت شده است و در آینده نزدیک ۲۰ کیلومتر از این خط لوله تعویض خواهد شد. همچنین برای نگهداری خط لوله، ایستگاه های نظارتی همواره مسیر خط را کنترل و بازرسی می کنند. نوع خواه به هزینه های انتقال نفت خام و فرآورده و ساخت خط لوله اشاره می کند و یادآور می شود: انتقال مواد نفتی به وسیله خط لوله، ارزان ترین و مطمئن ترین نوع است؛ به طوری که هزینه انتقال هر تن مواد نفتی در یک کیلومتر تنها ۴۲ ریال است که این هزینه حدود یک پنجم هزینه انتقال به وسیله تانکرهای نفتکش است، ضمن این که حمل مواد نفتی با تانکر خطرهای زیادی هم دارد، اما در عوض هزینه ساخت خطوط لوله بسیار بالاست؛ چنان که قیمت ساخت هر اینچ خط لوله از زمان مشاوره، طراحی و اجرا ۱۵ تا ۲۵ هزار دلار است؛ به همین دلیل نگهداری خطوط لوله اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر بخواهیم مثلاً‌خط لوله مارون- اصفهان را تعویض کنیم، بیش از ۳۰۰ میلیارد تومان هزینه در بر خواهد داشت. این در حالی است که گران ترین تجهیزات ایستگاه های انتقال نفت از جمله توربین ها ۱۲ میلیون دلار هستند. با توجه به هزینه بالای ساخت، خطوط لوله موجود جزو سرمایه های ملی هستند که باید حفاظت و نگهداری شوند. وی به شرایط نگهداری خطوط لوله اشاره و خاطر نشان می کند: حفاظت از زنگ زدگی، خوردگی، پیگ رانی، شناسایی و ترمیم نقاط ضعف، تمیز کردن لوله ها از داخل و اقدام هایی از این دست، به افزایش طول عمر خطوط لوله کمک می کند و اگر این اقدام ها انجام نمی شد، از ده سال گذشته چیزی از این خطوط لوله باقی نمانده بود. برای توسعه خطوط لوله با توجه به ارزش آنها در انتقال مواد نفتی، یکی از برنامه های این شرکت توسعه و گسترش خطوط لوله است تا از نیاز به انتقال با نفتکش ها کم شود. نوع خواه درباره اقدام های آتی این شرکت در جهت توسعه ظرفیت انتقال نفت می گوید: سال آینده پروژه تعویض ۲۰ کیلومتر خط لوله مارون- اصفهان به مناقصه گذاشته می شود و پیش بینی می کنیم ساخت این مسیر حدود ۹ میلیون دلار هزینه داشته باشد. همچنین یک مخزن ۵۰۰ هزار بشکه ای در ایستگاه شماره یک ساخته خواهد شد تا ظرفیت ذخیره سازی این ایستگاه که در حال حاضر یک میلیون بشکه است، افزایش یابد. افزون بر این، یکی از مخازن ایستگاه شماره ۳ که در زمان جنگ بیش از ۹۰ درصد آن تخریب شده بود، ترمیم خواهد شد که تا آخر امسال پیمانکار ساخت آن مشخص می شود. بهره برداری از مخزن ۵۰۰ هزار بشکه ای در حال تعمیر ایستگاه ۶ نیز تا یک ماه و نیم آینده شروع می شود. همچنین همه ایستگاه های انتقال نفت به دستگاه های الکترونیک کنترل توربین ها (پی.ال.سی) مجهز خواهند شد که در حال حاضر این دستگاه ها در دو ایستگاه نصب شده اند و بقیه به تدریج نصب می شوند. وی هزینه نصب هر یک از این دستگاه ها را ۱۵۰ هزار دلار عنوان می کند که یکی به دست پیمانکار سوییسی و دومی به دست کارکنان شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت اصفهان راه اندازی شده است و دو دستگاه دیگر تا پایان سال به مدار بهره برداری اضافه می شود. انتقال نفت خام از میدان های نفت تا پالایشگاه، کار یک روز و دو روز نیست، کاری مداوم و همیشگی است که چرخ صنعت را می چرخاند؛ کاری دشوار که بر هزینه های مصرف سوخت می افزاید و ضرورت استفاده بهینه از سوختی که تولید می شود را دو چندان می کند. در شرایط کنونی، میلیاردها دلار برای تامین سوخت مصرفی کشور هزینه می شود، اما در کنار هزینه های تولید و خرید سوخت و از همه مهم تر بنزین، نکته دیگر محدودیت ها و دشواری هایی است که در راه انتقال آن وجود دارد. خطوط انتقال نفت و فرآورده های نفتی یک روزه ساخته نمی شوند تا بتوان به موازات افزایش مصرف آنها را توسعه داد، ضمن این که استفاده از حداکثر توان خطوط لوله نیز به دلیل شرایط ویژه ای که ایجاد می شود، خطر پذیری و زحمت بالایی دارد که با هزینه های میلیاردی تولید و تامین مصرف جمع می شود و مجموع هزینه های سوخت مصرفی را به مراتب بیشتر از آن می کند که در بودجه های سالیانه اعلام می شود.