به گزارش شانا، ایرانیان با تجربه یکصد سال در صنعت پالایش نفت به خوبی ثابت کرده اند پالایشگران قابلی هستند که می توانند عرضه فرآورده های نفتی باکیفیت را به صورت منظم و مستمر تا یک قرن دیگر برای مشتریان آتی خود تضمین کنند.

مزیت های ایران در توسعه صنایع پالایش نفت

در نظرخواهی از مدیران شرکت های پالایش نفت خام آمریکا، سه فاکتور درجه پیچیدگی، نزدیکی به محل تامین نفت و ظرفیت پالایشگاه، از مهم ترین عوامل سودآوری پالایشگاه ها برشمرده شده است.

در کنار این سه عامل، عوامل دیگری از جمله نوع نفت خام خوراک (شور، شیرین، سبک، سنگین)، موقعیت جغرافیایی (نزدیکی به عرضه محصولات)، روش و هزینه های انتقال خوراک (کشتی، خط لوله) و راندمان در سودآوری پالایشگاه ها موثر است.

جمهوری اسلامی ایران در مطالعه طرح جامع پالایشگاه ها و تعیین Master Plan برای هر پالایشگاه، اهدافی مانند بهینه سازی الگوی پالایش، کاهش تولید محصولات کم ارزش مثل نفت کوره، افزایش تولید محصولات با ارزش مانند بنزین موتور، کیفی سازی فرآورده های نفتی برابر استاندارد یورو 5، کاهش مصرف انرژی در فرآیندهای پالایشی، کاهش ضایعات پالایشی و اصلاح سیستم های کنترل و ساختار نیروی انسانی و اقتصادی کردن عملیات پالایشگاه ها را مورد توجه قرار داده است.

با لحاظ کردن امکان دسترسی به انواع خوراک پالایشی از قبیل نفت خام های سبک و سنگین تولیدی شرکت های مناطق نفت خیز جنوب و مرکزی و فلات قاره، نفت خام های شیرین کشورهای حوزه دریای خزر (در قالب اجرای توسعه برنامه سوآپ) و میعانات گازی پارس جنوبی و از سوی دیگر نزدیکی به بازارهای مصرف رو به رشدی مانند افغانستان و پاکستان، پالایشگاه های موجود و آتی ایران دارای یک مزیت نسبی خواهند بود که می توان بر اساس آن سودآوری قابل قبول سرمایه گذاری در این بخش را با ضریب اطمینان بالا تضمین کرد.

بر پایه برنامه ریزی های وزارت نفت تا پایان برنامه پنجم توسعه (سال 2015 میلادی) ظرفیت پالایشی ایران به روزانه دو میلیون 380 هزار بشکه و تا افق چشم انداز 1404 (سال 2027 میلادی) به سه میلیون و 300 هزار بشکه در روز خواهد رسید؛ این در حالی است که به دلیل حاشیه سود پایین صنعت پالایش در سایر نقاط دنیا تعدادی از پالایشگاه ها در دنیا ورشکسته شده و تنها در آمریکا  سوددهی پایین صنعت پالایش سبب شده است که با وجود نیاز فزاینده آمریکا به واردات فرآورده های نفتی در سال های گذشته، آخرین پالایشگاه ساخته شده در این کشور مربوط به سال 1976 باشد.

از سال 1982 تا 2010 تعداد پالایشگاه های آمریکا با 51 درصد کاهش روبه رو بوده و از 301 واحد به 148 واحد رسیده است؛ در همین دوره زمانی تعداد پالایشگاه های فعال این کشور نیز 46 درصد کاهش داشته و از 254 واحد به 137 واحد رسیده است؛ این در حالی است که در این مدت ظرفیت پالایشگاه های آمریکا تقریبا تغییری نداشته و تنها یک درصد افت داشته است که این تغییرنکردن ظرفیت پالایشی با وجود کاهش تعداد پالایشگاه های فعال با اتخاذ راهبرد ادغام و افزایش ظرفیت و بهینه سازی پالایشگاه های موجود حاصل شده است.

برخی صاحب نظران صنعت پالایش نفت جهان پیش بینی می کنند که به دلیل قدیمی بودن پالایشگاه های آمریکا همچنین دشواری سازگار شدن آنها با استانداردها و قوانین زیست محیطی، تعداد زیادی از پالایشگاه های کوچک آمریکا در سال های آتی از دور خارج شود و این مسئله با در نظر گرفتن احتمال رشد مصرف فرآورده موجب رونق گرفتن مجدد این بازار در سال های آتی خواهد شد.

نگاهی به گذشته صنعت پالایش در ایران

شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران هفدهم اسفند 1370 در وزارت نفت تاسیس و فعالیت های رسمی آن از سال 1371 آغاز شد؛ این شرکت به عنوان یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت دارای 12 شرکت فرعی شامل 9 پالایشگاه است و ماموریت های خود را با بهره گیری از خدمات بیش از 20 هزار نفر نیروی انسانی به انجام می رساند.

تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 شش پالایشگاه در کشور ساخته و بهره برداری رسیده بود که بیشتر تولیدات آنها مصارف سوختی داشت و پس از پیروزی انقلاب 3 پالایشگاه دیگر در کشور به بهره برداری رسید. در مجموع 9 پالایشگاه کنونی ایران عبارتند از:

شرکت پالایش نفت آبادان

پالایشگاه آبادان به عنوان نخستین پالایشگاه نفت خاورمیانه و ایران پس از تاسیس در سال 1288 فعالیت های خود را به طور رسمی از سال 1291 آغاز کرد و هم اکنون با دارا بودن 350 هزار بشکه ظرفیت روزانه اسمی و حدود 400 هزار بشکه ظرفیت روزانه عملیاتی، بزرگ ترین پالایشگاه فعال ایران است.

نفت خام های اهواز - آسماری، سنگین صادراتی و منطقه مرکزی دارخوین، خوراک اصلی پالایشگاه آبادان به شمار می رود و فعالیت 19 واحد تولیدی از جمله 9 واحد تقطیر و واحدهای تفکیک گازمایع، کاهش گرانروی، تبدیل کاتالیستی بنزین و بازیافت گوگرد، تولید روزانه 9 میلیون و 138 هزار لیتر بنزین را در این پالایشگاه امکان پذیر می کند.

شرکت پالایش نفت تهران (شهیدتندگویان)

این شرکت دو پالایشگاه شمالی و جنوبی دارد؛ به گونه ای که پس از تاسیس در فاصله سال های 1344 تا 1347 پالایشگاه جنوبی آن در سال 1348 و پالایشگاه شمالی در سال 1352 به بهره برداری رسیده است.

ظرفیت روزانه اسمی این پالایشگاه 220 هزار بشکه و ظرفیت عملیاتی آن 242 هزار بشکه در روز برآورد می شود. نفت خام سبک اهواز -آسماری، نفت خام مارون - شادگان و نفت خام آسیای میانه، اصلی ترین خوراک پالایشگاه تهران را تشکیل می دهد.

شرکت پالایش نفت کرمانشاه

این شرکت که در سال 1347 تاسیس شده و سه سال بعد به بهره برداری رسیده است، 25 هزار بشکه ظرفیت اسمی روزانه دارد و خوراک آن با دریافت نفت خام میدان های نفت شهر، سرکان و مالکوه و نفت خام اهواز - آسماری تامین می شود؛ ظرفیت عملیاتی این پالایشگاه نیز حدود 24 هزار بشکه در روز برآورد شده است.

شرکت پالایش نفت شیراز

پس از بهره برداری از این شرکت در سال 1352 ظرفیت های اسمی و عملیاتی آن به ترتیب به 40 هزار و 52  هزار بشکه در روز رسید. نفت خام سنگین گچساران و میعانات گازی حوزه دالان، به عنوان خوراک واحدهای تولیدی این پالایشگاه به کار می رود.

شرکت پالایش نفت لاوان

این شرکت یک سال پس از تاسیس در سال 1354 به بهره برداری رسید و ظرفیت اسمی کنونی آن حدود 20 هزار بشکه در روز برآورد می شود؛ ظرفیت عملیاتی این پالایشگاه 28 هزار بشکه در روز اعلام شده است و نفت خام مورد نیاز آن به عنوان خوراک، از میدان های دریایی سلمان، رشادت، بلال و رسالت تامین می شود.

شرکت پالایش نفت تبریز

این شرکت در سال 1357 به بهره برداری رسیده است و هم اکنون ظرفیت اسمی 110 هزار بشکه در روز را دارد؛ ظرفیت عملیاتی آن حدود 110 هزار بشکه در روز اعلام شده است و نفت خام اهواز - آسماری و نفت خام آسیای میانه، به عنوان خوراک موردنیاز برای فعالیت واحدهای تولیدی این پالایشگاه استفاده می شوند.

شرکت پالایش نفت اصفهان

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بهره برداری از پالایشگاه در آستانه راه اندازی اصفهان در دستور کار قرار گرفت و سرانجام در سال 1358 به عنوان جدیدترین پالایشگاه کشور وارد مدار تولید شد.

ظرفیت اسمی این پالایشگاه، حدود 200 هزار بشکه و ظرفیت عملیاتی آن 376  هزار بشکه در روز در سال 1388 اعلام شده است که با استفاده از نفت خام مارون - شادگان، مورد استفاده قرار می گیرد.

فعالیت های این شرکت با استفاده از واحدهای تقطیر نفت خام، گرانروی، تصفیه هیدروژنی، گاز مایع، هیدروژن، نیتروژن، بازیافت گوگرد، آب ترش و تصفیه آمین، گاز سوخت و کاستیک انجام می شود.

شرکت پالایش نفت شازند اراک (امام خمینی (ره))

این شرکت در فاصله سال های 1368 تا 1371 تاسیس و بهره برداری از آن در سال 1372 آغاز شد. ظرفیت اسمی روزانه 150 هزار بشکه ای این پالایشگاه با دریافت نفت خام اهواز - آسماری به عنوان خوراک، مورد استفاده قرار می گیرد.

ظرفیت عملیاتی آن نیز در سال 1389 بیش از 181 هزار بشکه در روز اعلام شده است که با بهره گیری از بیش از 12 واحد تولیدی محقق می شود.

شرکت پالایش نفت بندرعباس

فعالیت های این شرکت پس از تاسیس در فاصله سال های 1371 تا 1375 و بهره برداری از آن در سال 1376 به ظرفیت اسمی 320 هزار بشکه در روز و ظرفیت عملیاتی روزانه 320 هزار بشکه در سال 1389 دست یافت. نفت خام های سنگین و میعانات گازی، اصلی ترین خوراک این پالایشگاه به شمار می رود.

تغییر فرآیندهای پالایشگاه های موجود راهی برای خروج از بن بست

با توجه به ممنوعیت های قانونی مجلس شورای اسلامی برای سرمایه گذاری دولتی در ساخت و توسعه پالایشگاه های جدید در برنامه سوم و چهارم توسعه و استقبال نکردن بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در این زمینه و از سوی دیگر رشد شدید مصرف بنزین، از سال 1378 ایران مجبور به واردات بنزین شد که این موضوع تا سال 1386 همه ساله با رشد 10 تا 12 درصدی همراه بود، به نحوی که در سال 1386 میزان واردات بنزین ایران تا روزانه 24 میلیون لیتر افزایش یافت.

این موضوع سبب شد تا از سال 1383 شرکت ملی پالایش و پخش طرح نوسازی و بهینه سازی فرآیندهای پالایشی در پالایشگاه های موجود را با هدف افزایش تولید فرآورده های سبک و با ارزش همچنین ساخت پالایشگاه های جدید به ویژه پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس را تهیه کند.

قرارداد طرح های بنزین سازی پالایشگاه های تهران، اراک، تبریز، آبادان، لاوان، بندرعباس و اصفهان نیز در سال 1385 منعقد شده و از سال گذشته تاکنون طرح های آبادان، اراک و تهران به بهره برداری رسیده است؛ امسال نیز طرح های بنزین سازی تبریز و لاوان افتتاح می شود و طرح های بنزین سازی بندرعباس و اصفهان نیز سال آینده به تولید می رسد.

به گفته علیرضا ضیغمی، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی، امسال در مجموع 40 میلیون لیتر از بنزین تولیدی کشور با استاندارد یورو 4 و یورو 5 و 28 میلیون لیتر نیز با استانداردهای کنونی پالایش و پخش تولید می شود که به این ترتیب بدون ساخت پالایشگاه جدید، ایران موفق شده است ضمن تامین تمام نیازهای داخلی امکان صدور انواع فرآورده های نفتی با استانداردهای اروپایی را به دست آورد و در عین حال با افزایش درجه پیچیدگی پالایشگاه های موجود نیز حاشیه سود آنها را افزایش دهد.

طرح های احداث پالایشگاه های جدید

گام اصلی صنعت پالایش ایران برای توسعه و حضور در بازارهای منطقه ای و بین المللی با اجرای برنامه توسعه هفت پالایشگاه جدید برداشته می شود.

بر اساس این برنامه، ایران با ساخت هفت پالایشگاه با ظرفیت مجموع یک میلیون و 560 هزار بشکه و با تنوع خوراک شامل میعانات گازی (480 هزار بشکه)، نفت خام های فوق سنگین و سنگین (480 هزار بشکه) نفت خام های سبک و شیرین (600 هزار بشکه) تا سال 1404 مجموع ظرفیت پالایشی خود را به بیش از سه میلیون و 300 هزار بشکه در روز می رساند که معادل 3 درصد ظرفیت پالایشی جهان خواهد بود.

در کنار این طرح ها، ایران دست کم مشارکت در چهار طرح سرمایه گذاری خارجی برای احداث چهار پالایشگاه را نیز در دست بررسی دارد که بر اساس آن تامین بخشی از خوراک آنها در حدود 500 هزار بشکه (380 هزار بشکه نفت خام سنگین و فوق سنگین و 120 هزار بشکه میعانات گازی) را به عهده خواهد داشت.

هفت طرح جدید پالایشی ایران شامل طرح احداث پالایشگاه جدید تبریز (شهریار) با ظرفیت 150 هزاربشکه در روز با کیفیت محصولات در سطح استاندارد Euro-5،  طرح احداث پالایشگاه جدید نفت خام بسیار سنگین بندرعباس (پالایشگاه هرمز) برای تصفیه نفت خام بسیارسنگین ایران (20=API) بـا ظرفیت 300 هـزار بشکه در روز، طرح احداث پالایشگاه جدید نفت خام بسیار سنگین آبادان (پالایشگاه خوزستان) برای تصفیه نفت خام بسیار سنگین ایران (20= API) با ظرفیت 180هزار بشکه در روز، طرح احداث پالایشگاه جدید میعانات گازی بندرعباس (پالایشگاه خلیج فارس) با طراحی و احداث سه ردیف پالایشگاه هریک به ظرفیت 120 هزار بشکه در روز درمجموع 360 هزار بشکه در روز با استفاده از میعانات گازی تولید شده در بندرعسلویه، طرح احداث پالایشگاه جدید میعانات گازی شیراز (پالایشگاه پارس) به ظرفیت 120 هزار بشکه در روز با استفاده از میعانات گازی تولید شده در بندر عسلویه، طرح احداث پالایشگاه جدید کاسپین به ظرفیت 300 هزار بشکه در روز در استان گلستان و طرح احداث پالایشگاه جدید کرمانشاه (پالایشگاه آناهیتا) به ظرفیت 150 هزار بشکه در روز است.

آثار توسعه صنعت پالایش نفت در اقتصاد ایران

به گفته علیرضا ضیغمی، معاون وزیر نفت در امور پالایش و پخش، توسعه صنایع پالایشی تا پایان برنامه چشم انداز، به بیش از 47 میلیارد و 500 میلیون دلار سرمایه گذاری نیاز دارد که بخشی از آن معادل 26 میلیارد دلار باید تا پایان برنامه پنجم توسعه انجام شود.

سرمایه گذاری در ساخت پالایشگاه ها جدا از تامین نیازهای داخلی و فراهم کردن امکان صادرات فرآورده، آثار مثبت اقتصادی دیگری نیز در پی خواهد داشت.

اشتغال زایی در دوران ساخت، ایجاد بازار کار برای سازندگان داخلی، توسعه پژوهش های کاربردی و بومی کردن فناوری، امکان استفاده از فناوری های بومی شده مانند ایزومریزاسیون، تولید کاتالیست های پالایشی، توسعه تجارت فرآورده های نفتی با استفاده از توان بخش خصوصی، تامین خوراک مجتمع های پتروشیمی مبتنی بر خوراک پالایشگاهی و توسعه صنایع پایین دستی مرتبط با آن و مواردی از این دست، از جمله این آثار خواهد بود.

معاون وزیر نفت در امور پالایش و پخش اعلام کرده است که تنها در سال گذشته از محل صادرات فرآورده های مازاد پالایشگاهی کشور بیش از 9 میلیارد دلار درآمد ایجاد شده است و بر این اساس می توان خوشبین بود که در صورت اجرای برنامه های مدیریت مصرف سوخت در داخل کشور و حفظ توان صادراتی فرآورده های نفتی معادل یک سوم ظرفیت پالایشی در سال 1404 این درآمد را به 45 تا 50 میلیارد دلار در سال افزایش داد.