برگزاری سومین نشست سران جی‌ئی‌سی‌اف در تهران، که بیشترین تعداد سران کشورهای عضو در مقایسه با نخستین و دومین نشست سران در آن شرکت خواهند کرد، در حالی است که ایران در تأسیس، انسجام و گردآوردن مهمترین بازیگران بازار گاز جهان در قالب نشست سران نقش بارزی ایفا کرده است.

مطلب پیش رو مروری است بر نقش جمهوری اسلامی ایران در پیشبرد اهداف و ارتقای فعالیت‌های این نهاد مهم انرژی در سه سطح یاد شده:

تأسیس جی‌ئی‌سی‌اف

نخستین نشست وزارتی مجمع کشورهای صادرکننده گاز اردیبهشت ١٣٨٠ (٢٠٠١ میلادی) در تهران برگزار شد و به این ترتیب نهادی به نام مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی‌ئی‌سی‌اف) در ایران شکل گرفت.

در واقع جمهوری اسلامی در این سال بانی ایجاد نهادی شد که ضرورت وجود آن در صحنه انرژی جهان به شدت احساس می شد. پیش از این، چندین نهاد مرتبط با نفت، چه ازسوی تولیدکنندگان و چه مصرف‌کنندگان نفت تاسیس شده بود. مهمترین این نهادها عبارت بودند از سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) که عرصه فعالیت آن تنها نفت خام بود و آژانس بین‌المللی انرژی که این نیز به فاصله ۱۵ سال پس از تأسیس اوپک ازسوی کشورهای مصرف‌کننده و در واکنش به شوک نخست نفتی، در سال ۱۹۷۵ ایجاد شد.

اما با وجود ایجاد این دو نهاد مهم در زمینه نفت و تاثیر شگرف هر یک از آنها در حمایت از منافع صادرکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت، موضوع گاز و مسائل بین‌المللی آن هیچگاه به‌طور جدی مورد توجه قرار نگرفته بود مگر در سال ۱۳۸۰ که پیشنهاد ایران برای تشکیل یک نهاد بین المللی مرتبط با گاز، به عنوان سوختی که سهم آن به طور فزاینده‌ای در سبد مصرف انرژی جهان در حال افزایش است، جنبه عملیاتی به خود گرفت. پیشنهاد ایران برای تشکیل چنین نهادی با اقبال گسترده دیگر کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز روبه‌رو شد و به این ترتیب مجمع کشورهای صادر کننده گاز نخستین نشست خود را در سال ۱۳۸۰ در تهران برگزار کرد.

جمهوری اسلامی ایران با این ابتکار موفق شد شماری از کشورهای عمده را در عرصه گاز که در همان حال صادرکنندگان بزرگ نفت بوده اما به اوپک نپیوسته بودند در مجمع کشورهای صادرکننده گاز گردهم آورد و زمینه را برای همکاری بیشتر میان تعداد بیشتری از بازیگران عرصه انرژی اعم از نفت و گاز فراهم آورد.

روسیه و نروژ از جمله مهمترین کشورهای صادر کننده گاز هستند که در اوپک عضویت ندارند اما با عضویت (خواه اصلی یا ناظر) در جی‌ئی‌سی‌اف می‌توانند همکاری بیشتری در عرصه انرژی جهانی را تسهیل کنند.

اکنون جمهوری اسلامی ایران از نظر تعامل در عرصه انرژی جهانی به همان اندازه که می تواند در اوپک به رایزنی بپردازد با بازیگران عمده عرصه گاز جهانی و تولید کنندگان نفت غیر عضو اوپک مانند روسیه در قالب جی‌ئی‌سی‌اف در ارتباط است و این تعاملات فزاینده می‌تواند هماهنگی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها را تسهیل کند.

ارتقای همکاری‌ها و انسجام روزافزون  

 ایده ارتقای همکاری‌ها میان کشورهای صادر کننده گاز و ایجاد یک نهاد موثر گازی نخستین بار  از سوی مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله خامنه ای، در سال ١٣٨٥ در دیدار با ایگور ایوانف، دبیر شورای امنیت روسیه، مطرح شد. به دنبال طرح این ایده از سوی مقام معظم رهبری، ایگور ایوانف، در بازگشت از تهران، از آمادگی مسکو برای هماهنگ کردن سیاست‌هایش با دیگر کشورهای صادرکننده در بازارهای گاز جهان خبر داد.

به این ترتیب، مجمع کشورهای صادر کننده گاز اگر چه در سال‌های اولیه شکل گیری به صورت غیر رسمی فعالیت می کرد، با امضای اساسنامه آن در دیماه سال ١٣٨٧ در نشست وزارتی مسکو روند فعالیتهایش منسجم تر شد.

همچنین در  نشست دوحه، پایتخت کشور قطر، به عنوان مقر دائمی دبیرخانه سازمان کشورهای صادرکننده گاز انتخاب شد.

از دیگر دستاوردهای مجمع کشورهای صادرکننده گاز تعیین دبیرکل بود. انتخاب دبیر کل مجمع کشورهای صادر کننده گاز، دستور جلسه نهمین نشست وزارتی این مجمع در ١٨ آذر ١٣٨٨ در دوحه قطر بود که بر اساس آن لئونید بوخانوفسکی از روسیه به عنوان دبیرکل انتخاب شد. دوره دبیر کلی مجمع کشورهای صادرکننده گاز دو ساله است و می تواند برای یک دوره دو ساله دیگر تمدید شود.

انتخاب دومین دبیرکل جی یی سی اف از ایران در نشست وزارتی آبان‌ ۱۳۹۲ دستاورد دیگری بود برای دیپلماسی انرژی ایران در عرصه تحولات گاز. اکنون محمدحسین عادلی از ایران سمت دبیرکلی جی‌ئی‌سی‌اف را به‌عهده دارد.

دیپلماسی انرژی و برگزاری نشست سران

تهران طی روزهای آینده میزبان شماری قابل توجه از سران کشورهای تولید کننده و صادرکننده گاز خواهد بود. برگزاری چنین نشستی را می توان گام بلند دیگری در راستای پیشبرد اهداف انرژی کشور ارزیابی کرد.

تا این لحظه، حضور رؤسای جمهوری کشورهای بولیوی، روسیه، گینه استوایی، نیجریه، ونزوئلا و عراق و همچنین نخست وزیر الجزایر در این اجلاس قطعی شده است. رئیس جمهوری ترکمنستان نیز به‌عنوان مهمان ویژه در این نشست حضور خواهد یافت.

عبدالله سالم البدری، دبیر کل سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و آلدو فلورس کویرگان، دبیر کل مجمع بین المللی انرژی (IEF)  نیز برای حضور در سومین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز به تهران می‌آیند.

با برگزاری سه نشست سران، فوق العاده و عادی وزیران در تهران، ایران، نخستین بار از زمان تشکیل مجمع کشورهای صادرکننده گاز در ۱۴ سال گذشته میزبان سه نشست به صورت همزمان است.

همچنین نخستین بار از زمان تشکیل مجمع کشورهای صادرکننده گاز، سران ۹ کشور صادرکننده گاز در آن حضور می یابند. یادآور می‌شود  نشست عادی وزیران مجمع کشورهای صادرکننده گاز پیش از این قرار بود در ابوجا نیجریه برگزار شود اما با درخواست ایران در تهران برگزار خواهد شد تا  نخستین بار ایران میزبان سه نشست گازی باشد.

کشورهای الجزایر، بولیوی، مصر، گینه استوایی، ایران، لیبی، نیجریه، قطر، روسیه، ترینیداد و توباگو، ونزوئلا و امارات، ١٢ عضو اصلی این مجمع جهانی به شمار می روند؛ هلند، نروژ، عراق، عمان و پرو اعضای ناظر مجمع کشورهای صادرکننده گاز هستند.  
کشورهای عضو مجمع صادرکنندگان گاز، ٤٢ درصد از تولید گاز جهان، ۶۷ درصد از ذخایر گازی جهان، ٣٨ درصد از انتقال گاز با خط لوله و ٨٥ درصد از تجارت گازطبیعی مایع شده (ال‌ان‌جی) را در اختیار دارند.