به گزارش خبرنگار شانا، وزارت نفت در دولت چهاردهم از همان ماههای نخست تقویت دیپلماسی انرژی را در صدر اولویتهای خود قرار داد و در طول دو سال گذشته، با وجود تشدید بیسابقه تحریمها و حتی جنگهای تحمیلی، توانست دستاوردهای قابل توجهی در این عرصه ثبت کند؛ از رکوردشکنی صادرات نفت گرفته تا امضا و تمدید قراردادهای راهبردی گازی با همسایگان و حضور پررنگ در مجامع بینالمللی انرژی.
توسعه همکاریهای انرژی با همسایگان و منطقه
از همان سال نخست، وزارت نفت مذاکرات فشردهای را با کشورهای همسایه و منطقه ازجمله روسیه، عراق، آذربایجان، ترکمنستان و تاجیکستان برای واردات، صادرات و سوآپ گاز آغاز کرد. یکی از دستاوردهای مهم این دوره، عملیاتیشدن سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه از مسیر ایران از اسفند ۱۴۰۳ (مارس ۲۰۲۵) بود؛ پروژهای که جایگاه ایران را بهعنوان هاب انرژی منطقه تقویت کرد. همزمان با امضای یادداشت تفاهمی در شهریور ۱۴۰۳ با ترکمنستان، کارگروه احیای قرارداد واردات گاز از این کشور نیز شکل گرفت و قراردادهای صادراتی جاری به ترکیه و ارمنستان بدون وقفه ادامه یافت.
در حوزه همکاری با روسیه، هجدهمین کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور اردیبهشت ۱۴۰۴ در مسکو برگزار شد و دو طرف بر استفاده از مسیر زمینی از طریق خاک جمهوری آذربایجان برای انتقال گاز روسیه به ایران به تفاهم رسیدند. این روند در سال دوم با برگزاری نوزدهمین کمیسیون مشترک ایران و روسیه، از ۲۷ تا ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ در مرکز همایشهای بینالمللی کوشک تهران، وارد مرحله تازهای شد؛ نشستی که با تشکیل ۱۷ کارگروه تخصصی برگزار و در روز پایانی با امضای سند یادداشت تفاهم از سوی محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، و سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، به کار خود پایان داد. طبق اعلام مسئولان وزارت نفت، از مجموع ۱۹۳ بند سند کمیسیون هجدهم، حدود ۷۵ درصد تاکنون اجرایی شده است.
همکاری با عراق نیز در قالب سفر وزیر نفت به بغداد در فروردین ۱۴۰۴ و امضای چهار تفاهمنامه مهم، وارد مرحله جدیدی شد. رایزنیها با تاجیکستان نیز در سطوح مختلف پیگیری شد؛ از دیدار معاونان وزارتخانههای نفت ایران و انرژی و ذخایر آبی تاجیکستان در یکم تیر ۱۴۰۴ تا دیدار مستقیم وزیر نفت با وزیران انرژی، ذخایر آب و حملونقل تاجیکستان در ۲۴ مرداد ۱۴۰۴.
تمدید قرارداد صادرات گاز به عراق تا سال ۲۰۲۸
در جریان سفر وزیر نفت به بغداد در فروردین ۱۴۰۴، از میان چهار تفاهمنامه امضاشده، مهمترین دستاورد تمدید قرارداد صادرات گاز ایران به عراق تا سال ۲۰۲۸ بود؛ قراردادی که ارزش سالانه آن حدود ۱۴ میلیارد دلار برآورد میشود. بخشی دیگر از توافقهای امضاشده به حضور شرکتهای ایرانی در پروژههای اکتشاف دریایی عراق و بهرهبرداری از گازهای همراه این کشور اختصاص دارد که قرار است سرمایهگذاری آن را بخش خصوصی ایرانی انجام دهد. این تمدید، در کنار جایگاه عراق بهعنوان یکی از مهمترین شرکای انرژی ایران، تضمینی برای تداوم یکی از پایدارترین منابع درآمد صادراتی کشور در سالهای آینده به شمار میرود.
نهاییشدن بندهای اصلی قرارداد واردات گاز از روسیه
پیگیری پروژه راهبردی واردات گاز از روسیه یکی از پروندههای کلیدی دیپلماسی انرژی در هر دو سال بوده است. در سال نخست، تفاهمنامه واردات سالانه ۵۵ میلیارد مترمکعب گاز (معادل حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز) از روسیه امضا شده بود و در حاشیه اجلاس بریکس در کازان و نشست کمیسیون مشترک اردیبهشت ۱۴۰۴ در مسکو، مسیر زمینی از طریق آذربایجان بهعنوان گزینه اصلی انتقال گاز تعیین شد.
این روند در سال دوم به بلوغ بیشتری رسید. در حاشیه نوزدهمین کمیسیون مشترک ایران و روسیه، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد بندهای قرارداد واردات گاز از روسیه از نظر فنی، قراردادی و حقوقی نهایی شده است. به گفته او، نقطه تحویل، زمان و مدت اجرای قرارداد مشخص و عملیاتی شده است و از آنجا که ایران و روسیه مرز خشکی مشترک ندارند، واردات گاز از طریق کشور ثالث انجام خواهد شد؛ فقط دو موضوع قیمت و نحوه پرداخت هنوز باقی مانده است. همزمان، سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، نیز در دیدار با وزیر نفت ایران تأکید کرده بود مفاد اصلی این قرارداد نهایی شده است و توافق نهایی در آینده نزدیک امضا خواهد شد.
تداوم صادرات نفت و وصول درآمدهای ارزی در دوران جنگهای تحمیلی
شاید برجستهترین دستاورد دو سال گذشته، حفظ و حتی افزایش صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران در اوج فشار تحریمها و حتی در بحبوحه جنگ تحمیلی بوده است. براساس اعلام محسن پاکنژاد در دی ۱۴۰۳، رکورد دهساله صادرات نفت ایران شکسته شد.
در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴، صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران بهطور میانگین روزانه ۲۱ هزار بشکه بیشتر از مدت مشابه سال قبل بود؛ این در حالی است که دولت آمریکا در همین بازه ۱۴ بسته تحریمی جدید شامل ۴۶۵ مورد تحریم علیه ایران اعمال کرد. این روند تحریمی در سال دوم نیز ادامه یافت و در هشتم مرداد ۱۴۰۴، چهاردهمین بسته تحریمی آمریکا شامل ۱۴۷ تحریم و عمدتاً معطوف به بخش حملونقل، بهعنوان بزرگترین بسته تحریم نفتی آمریکا علیه ایران از سال ۲۰۱۸ تاکنون اعمال شد.
بااینحال، آمارهای بینالمللی نیز این روند رکوردشکنی را تأیید کردند. بر پایه دادههای اولیه شرکت اطلاعات انرژی کپلر، صادرات نفت ایران به چین در اسفند ۱۴۰۳ و فروردین ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۵) به یکمیلیون و ۸۱۰ هزار بشکه در روز رسید که بیش از ۲۲ درصد نسبت به میانگین سال ۲۰۲۴ افزایش نشان میداد. همچنین، براساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی در ژوئن ۲۰۲۵، صادرات نفت خام و میعانات ایران از ابتدای سال میلادی تا آن زمان بهطور میانگین حدود یکمیلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز بود. این ارقام نشان میدهد صنعت نفت ایران با تکیه بر دیپلماسی فعال، یافتن بازارهای جایگزین و تقویت روابط با چین، بهعنوان بزرگترین خریدار سنتی نفت ایران، توانست حتی در شرایط جنگی نیز جریان درآمدهای ارزی کشور را حفظ کند.
جهش صادرات پتروشیمی و نقش آن در تأمین ارز کشور
در کنار نفت و گاز، صنعت پتروشیمی نیز به یکی از ارکان دیپلماسی اقتصادی و تأمین ارز کشور بدل شده است. براساس آمار اعلامشده، ارزش صادرات محصولات پتروشیمی ایران در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۱ میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار رسید؛ رقمی که نشاندهنده نقش رو به رشد این صنعت در تأمین ارز موردنیاز کشور و کاهش وابستگی اقتصاد به خامفروشی نفت است. تحقق این میزان صادرات، در کنار تعهد شرکتهای پتروشیمی به بازگرداندن ارز حاصل از فروش خارجی به چرخه اقتصادی کشور، بخشی از راهبرد کلانتر وزارت نفت برای تکمیل زنجیره ارزش و افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده بالاتر در سبد صادراتی ایران بوده است؛ رویکردی که با جذب سرمایهگذاری خارجی در نمایشگاههای بینالمللی نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی و معرفی بستههای سرمایهگذاری به فعالان این حوزه نیز همراه بوده است.
حضور فعال در اوپک، جیئیسیاف و بریکس
وزارت نفت در این دو سال از ظرفیت سازمانهای بینالمللی نیز بهخوبی بهره برد. محسن پاکنژاد در نخستین سال فعالیت خود به ریاست اوپک برگزیده شد و ایران میزبان بیستوششمین نشست وزارتی مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جیئیسیاف) در پاییز ۱۴۰۳ بود. در سال دوم نیز ایران در بیستوهفتمین نشست وزارتی جیئیسیاف در یکم آبان ۱۴۰۴ در دوحه قطر حضوری فعال داشت؛ وزیر نفت در حاشیه این نشست با وزیران نفت و انرژی نیجریه، لیبی، الجزایر و قطر دیدار و درباره گسترش همکاریهای دوجانبه در حوزههای گاز، پتروشیمی و انتقال فناوری گفتوگو کرد.
دیپلماسی چندجانبه ایران در قالب بریکس نیز در سفر وزیر نفت به هند برای شرکت در یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی این گروه (چهارم تیر ۱۴۰۵) تجلی یافت. پاکنژاد در این سفر با وزیران نیرو و نفت هند دیدار کرد، در آیین گشایش مرکز تعالی دیجیتال بریکس برای شبکههای هوشمند و ذخیرهسازی انرژی حضور یافت و طرح «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی انرژی اعضا مطرح کرد.
ادامه مسیر تقویت دیپلماسی
مرور دستاوردهای دو سال نخست دولت چهاردهم در حوزه دیپلماسی انرژی نشان میدهد وزارت نفت، با وجود تشدید بیسابقه تحریمها و حتی تحمیل جنگ، توانست همزمان در چند جبهه پیش برود: حفظ و رکوردشکنی صادرات نفت، تمدید و نهاییسازی قراردادهای راهبردی گازی با عراق و روسیه، توسعه همکاری با همسایگان و کشورهای منطقه، و تقویت جایگاه ایران در مجامع بینالمللی انرژی از اوپک و جیئیسیاف تا بریکس. بااینحال، مسیر تقویت دیپلماسی انرژی همچنان ادامه دارد و تحقق کامل توافقهای در دست پیگیری، بهویژه در حوزه قیمت و نحوه پرداخت قرارداد گاز روسیه، میتواند فصل تازهای در این روایت رقم بزند.
نظر شما