به گزارش شانا، در اقتصاد ایران کمتر موضوعی را میتوان یافت که همزمان به امنیت انرژی، محیطزیست، بهرهوری و درآمدهای ملی گره خورده باشد؛ اما گازهای همراه نفت بهطور دقیق در همین نقطه قرار دارند. سالهاست میلیونها مترمکعب گاز در کنار چاههای نفت کشور میسوزد؛ گازهایی که میتوانند خوراک پتروشیمیها، سوخت نیروگاهها یا بخشی از نیاز انرژی کشور باشند.
شعلههایی که در شبهای جنوب دیده میشوند، تنها نشانه فعالیت میدانهای نفتی نیستند؛ آنها یادآور بخشی از ثروت کشور هستند که به جای ورود به چرخه تولید، راهی آسمان میشوند. این درحالی است که موضوع جلوگیری از اتلاف منابع انرژی در کلان و بهرهبرداری از گازهای همراه تقریبا از همان برنامه اول توسعه (۱۳۶۸–۱۳۷۲) در دستور کار دولتها قرار گرفت. در یکی از بندهای این قانون به طور مشخص قانونگذار از «جمعآوری گازهای همراه نفت میدانهای مختلف فلات قاره» سخن به میان آورده بود.
پرواضح است در برنامههای اول (۱۳۶۸–۱۳۷۲) و حتی برنامه دوم (۱۳۷۴–۱۳۷۸) موضوع بهرهبرداری از گازهای همراه در قالب سیاست جلوگیری از اتلاف منابع هیدروکربوری مورد توجه قرار داشت. در برنامههای توسعه سوم (۱۳۷۹–۱۳۸۳) و چهارم (۱۳۸۴–۱۳۸۸) نیز کماکان سیاست کلی جلوگیری از اتلاف منابع هیدروکربوری، افزایش بازیافت گازهای همراه نفت و کاهش سوزاندن آنها مطرح بود. در برنامه پنجم توسعه (۱۳۹۰–۱۳۹۴) موضوع جمعآوری گازهای همراه نفت بسیار صریحتر از برنامههای اول تا چهارم مطرح شد، اما هنوز خبری از اهداف کمی برای خاموش کردن مشعلها نبود.
مهمترین حکم قانونی در ماده ۱۲۵ قانون برنامه پنجم توسعه این بود که وزارت نفت مکلف است با «اولویت دادن به میدانهای مشترک، نسبت به جمعآوری گازهای همراه تولیدی و جلوگیری از سوزاندن آنها اقدام کند. سپس از این گازها برای تزریق به مخازن، خوراک پتروشیمی یا مصارف دیگر استفاده شود.» سیاستی که در برنامه ششم توسعه (۱۳۹۶–۱۴۰۰) به خود شاخصهای کمی دید. براساس بند «الف» ماده ۴۸ قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه، دولت موظف به «اجرای طرحهای جمعآوری، مهار، کنترل و بهرهبرداری از گازهای همراه تولید نفت و مشعل در همه میدانهای نفتی و تأسیسات صنعت نفت و مهار و کنترل ۹۰درصد گازهای مشعل تا پایان این برنامه شد.» براساس دادههای موجود، جمعآوری گازهای همراه نفت که در ایران سابقهای چند دههای دارد، از اواخر دهه ۱۳۹۰ با تکالیف مقرر در برنامه ششم توسعه در قالب اجرای پروژههای بزرگ جمعآوری مشعل شتاب گرفت. سیاستی که در برنامه هفتم پیشرفت (۱۴۰۳–۱۴۰۷) بیش از پیش مورد تأکید قانونگذار قرار گرفت.
مقامات وزارت نفت اعلام کردهاند که براساس الزامهای برنامه هفتم، پروژههای جمعآوری گازهای مشعل باید تا پایان برنامه تکمیل شوند. هدف کمی برنامه هفتم افزایش جمعآوری گازهای همراه به ۱۶ میلیارد مترمکعب در سال است. به سخنی دیگر جمعآوری بیش از ۹۰درصد گازهای مشعل تا سال ۱۴۰۶ مطرح است. این درحالی است که در زمان تصویب برنامه این رقم حدود ۴ میلیارد مترمکعب گاز همراه بود. سیاستی که دولت مسعود پزشکیان ظاهرا قصد به سرانجام رساندن آن را دارد.
بخشی از این اراده را میتوان در اظهارات رئیس دولت چهاردهم دید. در مرداد ۱۴۰۴، هنگام بهرهبرداری از طرح انجیال ۳۱۰۰ در ایلام، پزشکیان گفت: «دولت برای جمعآوری گازهای همراه و مشعل هر کمکی لازم باشد انجام خواهد داد و بر تسریع اجرای طرحها تأکید کرد.» رئیس دولت چهاردهم در آبان ۱۴۰۴، در آیین امضای ۱۲ قرارداد جمعآوری گازهای مشعل، اعلام کرد: «دولت آماده است هر مانعی را از مسیر این پروژهها بردارد و نباید در این زمینه حتی یک روز تعلل شود.» پزشکیان در بهمن ۱۴۰۴ نیز تأکید کرد که برای جمعآوری گازهای مشعل «حتی یک ساعت» نباید از دست برود، زیرا روزانه ارزش اقتصادی قابلتوجهی هدر میرود. اما پرسش اصلی اینجاست؛ آیا صنعت نفت توانسته در این مسیر به نقطهای برسد که بتوان از یک تغییر واقعی سخن گفت؟
محسن پاکنژاد، وزیر نفت، بهمن پارسال اعلام کرد که در دولت چهاردهم بیش از ۹ میلیون مترمکعب در روز از گازهای همراه و مشعل جمعآوری شده است؛ رقمی که سبب شده مجموع گازهای جمعآوریشده کشور به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز برسد. این آمار در نگاه نخست نشانهای روشن از فعال شدن پروژههای نیمهتمام، ورود سرمایهگذاریهای جدید و افزایش تمرکز وزارت نفت بر یکی از قدیمیترین چالشهای صنعت نفت ایران است، بهویژه آنکه بخش قابلتوجهی از این افزایش در مدت کمتر از یکونیم سال محقق شده و از شتاب گرفتن طرحهای مرتبط با کاهش مشعلسوزی حکایت دارد.
اما برای درک ابعاد واقعی این دستاورد باید آن را در کنار آمار دیگری قرار داد؛ آماری که نشان میدهد مسیر پیش رو همچنان طولانی است. به گفته وزیر نفت، هنوز روزانه حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت و حدود ۵ میلیون مترمکعب گاز مشعل در کشور سوزانده میشود. به بیان دیگر، اگرچه روزانه ۱۶ میلیون مترمکعب گاز به چرخه مصرف و بهرهبرداری بازگشته، اما هنوز بیش از ۵۰ میلیون مترمکعب گاز در مشعلها میسوزد و از دسترس اقتصاد خارج میشود. این ارقام نشان میدهد که مسئله جمعآوری گازهای همراه فقط یک پروژه زیستمحیطی نیست، بلکه یکی از بزرگترین فرصتهای اقتصادی کشور به شمار میرود.
حجم گازهایی که امروز در مشعلها میسوزد، معادل خوراک چندین مجتمع بزرگ پتروشیمی، سوخت دهها نیروگاه تولید برق یا بخش قابلتوجهی از نیاز گاز برخی استانهای کشور است. در شرایطی که ایران در فصل سرد سال با ناترازی گاز روبهرو میشود و صنایع ناچار به محدود کردن فعالیت خود هستند، هر مترمکعب گازی که از سوختن نجات پیدا کند، میتواند به تقویت امنیت انرژی کشور کمک کند. ازسوی دیگر، تداوم مشعلسوزی تنها به معنای ازدست رفتن یک منبع انرژی نیست. سوزاندن روزانه دهها میلیون مترمکعب گاز، انتشار حجم قابلتوجهی از دیاکسیدکربن و آلایندههای دیگر را نیز به همراه دارد و آثار آن بر کیفیت هوا، محیطزیست و سلامت عمومی قابل چشمپوشی نیست، به همین دلیل، در بسیاری از کشورهای نفتخیز جهان، کاهش مشعلسوزی به یکی از شاخصهای اصلی توسعه پایدار و بهرهوری صنعت نفت تبدیل شده است.
دادهها چه میگویند؟
واقعیت آن است که جمعآوری گازهای همراه از پیچیدهترین پروژههای صنعت نفت به شمار میرود. پراکندگی میدانها، نیاز به احداث خطوط لوله، تأسیسات فرآورشی، ایستگاههای تقویت فشار و همچنین لزوم مشارکت بخش خصوصی، اجرای این طرحها را زمانبر و سرمایهبر کرده است. از همین رو، افزایش ۹ میلیون مترمکعبی جمعآوری گاز همراه و مشعل در دولت چهاردهم را میتوان نشانهای از حرکت در مسیر درست دانست.
طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، رشد عملکرد وزارت نفت در زمینه جمعآوری گازهای مشعل در نخستین سال اجرای برنامه هفتم توسعه (۱۴۰۳)، به ۴۶۰ درصد رسیده است. طبق برنامه باید حجم جمعآوری از ۱.۱ میلیارد مترمکعب در سال ۱۴۰۲ به ۱.۵ میلیارد مترمکعب در سال ۱۴۰۳ (رشد ۳۶درصدی) میرسید. دادهها نشان میدهد، صنعت نفت این رقم را به ۳.۳ میلیارد مترمکعب رسانده است. حرکت رو به جلویی که از نگاه کارشناسان صنعت نفت کافی نیست. در برنامه پنج ساله هفتم توسعه، هدف نهایی، جمعآوری ۱۶ میلیارد مترمکعب در سال (معادل بیش از ۴۳ میلیون مترمکعب در روز) تا سال ۱۴۰۷ درنظر گرفته شده و برای تحقق این هدف بلندپروازانه، صنعت نفت باید اقدامهای بیشتری در دستور کار داشته باشد.
نگاهی به پروژههای اجرایی
طبق گزارشهای رسمی وزارت نفت، پنج پروژه بزرگ در حوزه جمعآوری گازهای همراه در حال اجراست. پروژه انجیال ۳۱۰۰ دهلران که با سرمایهگذاری بیش از ۱.۴ میلیارد دلاری، روزانه نزدیک به ۷ میلیون مترمکعب از گازهای همراه را در حوزه شرکت نفت مناطق مرکزی در استان ایلام جمعآوری میکند و تقریبا بیش از ۹۷ درصد آن تکمیل شده است. پروژه انجیال ۳۲۰۰ یا پالایشگاه گاز هویزه خلیجفارس که قرار است روزانه بیش از ۱۴ میلیون مترمکعب گاز مشعل را در منطقه غرب کارون جمعآوری کند، تاکنون حدود ۸۴ درصد پیشرفت داشته است.
طرح جمعآوری گازهای مشعل ازسوی پتروشیمی مارون هم که قرار است روزانه بیش از ۵ میلیون مترمکعب گاز مشعل را در میدانهای اهواز و مارون جمعآوری کند؛ پیشرفت ۷۹ درصدی را ثبت کرده و مطابق پیشبینی پروژههای فرعی آن تا نیمه ابتدایی ۱۴۰۶ به تدریج تکمیل و راهاندازی میشود. پروژه بزرگ جمعآوری گازهای مشعل در پالایشگاه گاز بیدبلند خلیجفارس نیز نزدیک به ۱۷ میلیون مترمکعب گاز در روز را از مشعلهای میدانهای مارون، آغاجاری، رگ سفید، گچساران و بیبیحکیمه جمعآوری میکند و در شرایط کنونی حدود ۷۵ درصد پیشرفت داشته است. پروژه پنجم نیز مربوط به حوزه دریایی (آفشور) و احداث کارخانه گاز و گاز مایع خارک است که قرار است حدود ۸ میلیون مترمکعب در روز از گاز میدانهای فروزان و سایر میدانهای دریایی را جمعآوری کند و در صورت تأمین منابع مالی، در سال ۱۴۰۷ تکمیل و راهاندازی میشود.
طبق اعلام وزارت نفت به غیر از این طرحها، چند پروژه کوچکتر در پالایشگاههای گازی عسلویه (سایتهای پارس ۱ و پارس ۲) تعریف شده که درمجموع حدود ۷ میلیون مترمکعب گاز مشعل در روز را جمعآوری خواهند کرد. گزارشهای رسمی وزارت نفت نشان میدهد، همزمان با اجرای پروژههای بلندمدت، این وزارتخانه در قالب قراردادهای موقت مزایده و فروش، طرحهای کوتاهمدتی برای جمعآوری گازهای مشعل درنظر گرفته است.
ارزش گازهای جمعآوری شده
طبق نظر کارشناسان نفتی، ارزش اقتصادی گازهای جمعآوری شده بسیار بالاست. اگر نرخ جهانی گاز (حدود ۳۰ سنت برای هر مترمکعب) را مبنا قرار دهیم، هر روز تأخیر در جمعآوری گاز مشعل معادل میلیونها دلار زیان برای اقتصاد کشور است. گازهایی که در قالب گاز خشک، میعانات و ترکیبات قابل فروش، منبعی برای صنایع پاییندستی، پتروشیمیها و شبکه سراسری گاز هستند. منبعی که پاکنژاد وعده داده با تکمیل طرحهای جمعآوری گازهای مشعل تا پایان سال ۱۴۰۷ بیش از پیش آن را حفظ میکند. او چندی پیش وعده خاموشی بزرگ مشعلها در کشور را داد.
منبع: روزنامه اعتماد
نظر شما